Hàng trăm bài kiểm tra giữa kỳ môn Ngữ văn lớp 12 tại một trường THPT ở Hà Nội vừa được chấm xong. Điều đáng nói: những bài đạt điểm cao nhất không phải là những bài diễn xuôi lại kiến thức trong sách tham khảoịluậnvănhọcKhihọcsinhviếtvềChiếcthuyềnngoàixabằngtrảinghiệmthậbánh xèo dưới 200 nghìn， mà là những bài dám viết về cảm giác bất lực của người đọc khi chứng kiến bi kịch của người đàn bà hàng chài trong 'Chiếc thuyền ngoài xa' — một tác phẩm quen thuộc đến mức nhiều giáo viên nghĩ học sinh đã 'nằm lòng'. Thực tế phũ phàng hơn: số học sinh thực sự hiểu thế nào là nghị luận văn học theo nghĩa viết bằng rung cảm của chính mình chỉ chiếm khoảng 20%.Nghị luận văn học trong nhà trường phổ thông Việt Nam từ lâu được dạy theo công thức: giới thiệu tác giả， tóm tắt tác phẩm， phân tích nhân vật， đánh giá nghệ thuật. Công thức này giúp học sinh không bị lạc đề， nhưng nó cũng tạo ra một thế hệ viết văn như đọc diễn văn. Tôi từng chứng kiến một học sinh lớp 11 chép nguyên si đoạn phân tích 'Hai đứa trẻ' từ một trang web văn mẫu， nộp bài， và nhận điểm 7. Em không đọc truyện ngắn của Thạch Lam. Em không biết cảm giác chờ tàu của Liên và An là gì. Bài nghị luận văn học ấy là một sản phẩm của trí nhớ， không phải của trái tim. Và người chấm — dù biết — vẫn cho qua， vì chương trình quá tải。vì thời gian chấm eo hẹp， vì 'như thế là đủ' so với mặt bằng chung.Nhưng có một dấu hiệu đáng mừng. Trong kỳ thi tốt nghiệp THPT năm 2023， một bài văn về 'Người lái đò sông Đà' đạt điểm 9，5 đã được chia sẻ rộng rãi. Điều khiến nó khác biệt không phải ở việc phân tích hình tượng ông lái đò hay sông Đà， mà ở chỗ thí sinh dám viết: 'Tôi đã từng nghĩ sông Đà chỉ là một con sông. Cho đến khi tôi đọc câu văn của Nguyễn Tuân về cái thác nước gầm réo như tiếng rừng già， tôi mới hiểu thế nào là nỗi sợ hãi thánh thiện trước thiên nhiên.' Câu văn ấy không có trong bất kỳ giáo trình nào. Nó đến từ một lần em ngồi thật lâu trước trang sách。
thay vì lướt qua để tìm ý chép vào vở. Đó chính là cốt lõi của nghị luận văn học: không phải kể lại tác phẩm， mà là đối thoại với nó.Một giáo viên dạy Văn ở trường chuyên Lê Hồng Phong (TP.HCM) kể rằng chị đã thay đổi cách ra đề. Thay vì 'Phân tích diễn biến tâm trạng của Chí Phèo sau khi gặp Thị Nở'， chị yêu cầu học sinh viết đoạn văn trả lời câu hỏi: 'Nếu em là Chí Phèo， em có uống bát cháo hành không?Vì sao?' Kết quả: những bài viết sắc sảo hơn hẳn， bởi học sinh buộc phải đặt mình vào nhân vật， phải dùng lý lẽ và cảm xúc để bảo vệ quan điểm. Không còn cảnh 'dựa vào tác phẩm， ta thấy' rập khuôn. Nghị luận văn học， suy cho cùng， là một dạng tranh luận có văn hóa: em tin điều gì về nhân vật， về tác giả， về thông điệp， và em chứng minh điều đó bằng chính sự hiểu biết và trải nghiệm của mình. Khi học sinh được phép nói 'tôi'。bài văn bắt đầu có nhịp thở.Không thể phủ nhận rằng áp lực thi cử và thói quen học thuộc vẫn là rào cản lớn. Nhưng thay đổi không cần bắt đầu từ một cuộc cải cách lớn. Nó bắt đầu từ một câu hỏi mở trong giờ kiểm tra， từ một lần giáo viên gạch bỏ cụm từ 'theo như tác phẩm' trong bài của học sinh và viết bên lề: 'Còn em nghĩ gì?'. Nghị luận văn học không phải là môn khoa học chính xác. Ở đó， mỗi cách đọc là một cách sống， và mỗi bài viết trung thực là một lần người học trưởng thành hơn trong tư duy.
