Nghệ nhân Hà Thị Cầu không hát xẩm bằng kỹ thuật thanh nhạc. Bà hát bằng ký ức của một dòng họ đã mất gần như toàn bộ nam giới vì chiến tranh và bệnh tật. Cái đặc điểm đầu tiên khiến người ta nhớ về bà là giọng hát khàn đụcĐặcđiểmnghệnhânHàThịCầuGiọnghátcủangườihátxẩmcuốicùlưu ý khi sử dụng ứng dụng học tập， như thể mỗi câu hát phải bật ra từ lồng ngực đã chịu đựng hơn tám thập kỷ bão gió. Nhiều người lần đầu nghe bà hát đã hỏi nhau: “Sao giọng lại khàn thế”. Nhưng chính cái khàn ấy lại là chất liệu không thể trộn lẫn. Nó không giống bất kỳ nghệ nhân hát xẩm nào được ghi âm trước đó.Tôi có lần ngồi nghe bà hát ở đình làng Yên Phong， huyện Ý Yên， Nam Định. Bà ngồi trên chiếu cói。tay ôm cây đàn nhị cũ， mắt nhắm nghiền. Câu hát “Em là con gái Bắc Ninh” cất lên không còn là một làn điệu dân ca quen thuộc nữa. Nó giống như một lời kể tội nghiệp， một cuộc đối thoại với những người đã khuất. Đặc điểm nghệ nhân Hà Thị Cầu nằm ở chỗ bà không cố gắng làm hài lòng người nghe. Bà hát cho chính mình， cho những người đồng nghiệp đã mất， và cho cái nghề đang chết dần. Có đoạn bà dừng lại， ho sù sụ， rồi bảo: “Hát xẩm là hát nỗi khổ. Không khổ không hát được”.Một đặc điểm khác dễ nhận thấy là khả năng ứng tác. Bà không cần kịch bản. Người ta yêu cầu hát về cái gì。bà hát về cái đó， từ chuyện mất mùa đến chuyện con cái bỏ làng đi làm ăn xa. Có lần một nhà nghiên cứu văn hóa dân gian đề nghị bà hát về đề tài môi trường. Bà suy nghĩ vài giây rồi cất lên những câu thơ tự chế về rác thải và dòng sông quê. Đám đông cười ồ， nhưng sau đó im lặng vì lời hát chạm vào nỗi đau thật. Đặc điểm nghệ nhân Hà Thị Cầu là sự linh hoạt của một người đã hát xẩm từ năm mười ba tuổi， khi cái nghề ấy còn nuôi sống được cả một phường hát.Bà sống trong căn nhà cấp bốn lợp ngói cũ， nền đất ẩm. Cây đàn nhị treo trên vách đã sờn dây. Đặc điểm nghệ nhân Hà Thị Cầu không chỉ nằm ở giọng hát mà còn ở cách bà giữ nghề trong cảnh nghèo. Không có học trò nào theo học trọn vẹn. Người đến thì ít。
người ở lại càng ít. Bà bảo: “Tôi mà mất đi thì cái điệu xẩm này cũng mất theo”. Nói vậy nhưng bà vẫn hát mỗi khi có ai đến hỏi. Có khi chỉ có một người nghe， bà vẫn hát đủ ba mươi phút， không bỏ câu nào. Sự kiên định ấy là một đặc điểm nghệ nhân Hà Thị Cầu mà không giấy chứng nhận nào đo đếm được.Năm 2016， bà được phong tặng danh hiệu Nghệ nhân Ưu tú. Báo chí gọi bà là “người hát xẩm cuối cùng”. Bà nghe vậy chỉ cười: “Cuối cùng gì đâu， còn tôi là còn xẩm”. Nhưng thực tế， sau bà， chưa có ai hát xẩm bằng đúng cái khàn đục， cái nhịp phách lạ và cái tâm thế ấy. Đặc điểm nghệ nhân Hà Thị Cầu là một di sản sống。nhưng cũng là một lời cảnh báo. Khi bà mất vào năm 2018， khoảng trống để lại không chỉ là một giọng hát. Đó là cả một cách hát， cách kể， cách đối diện với khổ đau mà không ai truyền lại được.
