Ca trù là loại hình nghệ thuật diễn xướng dân gian truyền thống của Việt Namù–DisảnâmnhạcđộcđáocủangườiViệmè dưới 100 nghìn， kết hợp giữa thơ ca， âm nhạc và nhịp phách. Không giống như nhiều thể loại hát khác， ca trù yêu cầu sự tinh tế trong từng câu chữ， từng tiếng đàn， và đặc biệt là cách người nghệ sĩ dùng phách để dẫn dắt cảm xúc. Tôi từng có dịp ngồi nghe một buổi ca trù tại đình Kim Ngân， Hà Nội。và điều khiến tôi ấn tượng nhất là không gian yên tĩnh đến mức có thể nghe rõ tiếng thở của nghệ sĩ. Đó không phải là thứ âm nhạc giải trí ồn ào， mà là một nghi lễ thính phòng.Nhiều người hỏi ca trù là loại hình nghệ thuật nào hay chỉ đơn thuần là hát nói?Thực tế， ca trù từng được gọi là hát ả đào， hát cô đầu。hay hát nhà trò. Cái tên “ca trù” xuất hiện phổ biến từ đầu thế kỷ XX， nhưng gốc rễ của nó có từ thời Lê – Trịnh， gắn với các canh hát trong cung đình và tư gia. Điểm khác biệt của ca trù so với các loại hình khác nằm ở cấu trúc ba người: một nữ ca sĩ vừa hát vừa gõ phách， một nhạc công đàn đáy， và một người cầm trống chầu. Trống chầu không chỉ giữ nhịp mà còn là cách khán giả – thường là người sành – bày tỏ sự thưởng thức hoặc chê bai. Có lần tôi chứng kiến một cụ già gõ trống chầu “cắc” một tiếng rồi lắc đầu， thế là cả canh hát im bặt. Sự nghiêm khắc đó khiến ca trù trở thành một không gian thưởng thức đầy tính học thuật.Về mặt âm nhạc， ca trù sử dụng làn điệu dựa trên các thể thơ như thất ngôn tứ tuyệt， song thất lục bát， hoặc hát nói tự do. Mỗi làn điệu có tiết tấu riêng， nhưng tất cả đều xoay quanh ba bậc cơ bản: khổ， xuyên， và bắc. Người hát không cần giọng quá to。
nhưng phải biết “nhả chữ” sao cho tròn vành rõ nghĩa. Tôi nhớ một nghệ nhân già ở Bắc Ninh từng nói: “Hát ca trù khó nhất là giữ được cái thần của bài thơ， chứ không phải luyến láy cho đẹp” Điều đó lý giải vì sao ca trù thường gắn với các nhà thơ lớn như Cao Bá Quát， Nguyễn Công Trứ， hay Dương Khuê. Họ viết thơ để hát， chứ không phải để đọc.Ca trù đã trải qua nhiều thăng trầm. Thời kỳ hoàng kim， các giáo phường ca trù hoạt động khắp Bắc Bộ， từ Hà Nội， Hải Phòng đến Nam Định， Thái Bình. Nhưng đến giữa thế kỷ XX， chiến tranh và những biến động xã hội khiến nhiều nghệ nhân bỏ nghề. Mãi đến năm 2009， UNESCO ghi danh ca trù vào Danh sách di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp. Từ đó， các câu lạc bộ ca trù mới dần hồi sinh. Tôi có quen một nhóm bạn trẻ ở Hà Nội， họ mở lớp dạy ca trù miễn phí cho sinh viên. Nghe thì lạ。nhưng chính những người trẻ đó lại đang giữ cho nhịp phách không bị rơi vào quên lãng. Họ bảo nhau: “Học ca trù không để biểu diễn， mà để hiểu mình là ai”
Vậy ca trù là loại hình nghệ thuật nào hay?Đó là một loại hình diễn xướng thính phòng， đòi hỏi sự tương tác tinh tế giữa người hát， nhạc công và người nghe. Nó không dành cho đám đông ồn ào， càng không phải thứ âm nhạc để giải trí qua loa. Ca trù là nơi thơ ca gặp gỡ âm nhạc。và ở đó， mỗi tiếng phách là một lời phán xử của thời gian. Nếu có dịp， bạn hãy thử đến một canh hát ca trù đêm muộn， ngồi im， và nghe. Có thể bạn sẽ thấy mình chậm lại – điều mà thời đại này đang thiếu.
