Ngày 12 tháng 8 âm lịch hằng nămễgiỗtổsânkhấu–NétđẹptruyềnthốngcủangườinghệsĩViệchia sẻ về làm việc tự do， giới sân khấu Việt Nam lại tề tựu về đình làng hay rạp hát lớn để làm lễ giỗ tổ sân khấu. Không chỉ là nghi thức tâm linh， đây còn là dịp để những người nghệ sĩ nhớ về cội nguồn， tri ân tổ nghiệp và gắn kết tình đồng nghiệp. Tôi từng chứng kiến một buổi lễ giỗ tổ sân khấu tại Nhà hát Cải lương Trần Hữu Trang， nơi các nghệ sĩ lớn tuổi như NSND Bạch Tuyết。NSƯT Kim Tử Long thành kính dâng hương， và các bạn trẻ trong đoàn văn công cũng nghiêm trang không kém. Không khí ấy khiến người ta hiểu rằng， sân khấu không chỉ là nơi trình diễn， mà còn là một gia đình lớn có tổ tiên， có lề lối.
Nguồn gốc của lễ giỗ tổ sân khấu gắn với truyền thuyết về hai vị thần là Đông Phương Sóc và Lý Thần， những người được cho là đã sáng tạo ra nghệ thuật ca hát， múa hát. Một số tài liệu khác lại nhắc đến ông tổ của hát bội là vua Lý Thái Tổ， người có công khai sáng loại hình diễn xướng cung đình. Dù là ai， các thế hệ nghệ sĩ vẫn luôn thành tâm thờ cúng. Trong đình làng， bàn thờ tổ sân khấu thường đặt ở vị trí trang trọng， có bài vị。lư hương và đôi câu đối. Vào ngày giỗ， các đoàn hát dù đang lưu diễn xa cũng cố gắng thu xếp về dự. Mâm lễ không cần cao sang， chỉ cần hoa quả， trà rượu， và một con gà luộc – nhưng phải do chính tay người nghệ sĩ chuẩn bị. Tôi nhớ có lần trò chuyện với NSƯT Hữu Châu， ông bảo: “Giỗ tổ không phải để cầu danh lợi， mà để nhắc mình sống sao cho xứng với nghề”Thực tế， lễ giỗ tổ sân khấu không chỉ diễn ra ở các nhà hát lớn. Ở nhiều tỉnh thành， các đội hát bội， hát chèo， cải lương nghiệp dư cũng tổ chức lễ giỗ tổ sân khấu tại nhà văn hóa thôn hoặc đình làng. Có nơi， sau phần nghi lễ。họ còn biểu diễn những trích đoạn cổ như “San Hậu”， “Trưng Nữ Vương” để dâng lên tổ. Điều này tạo nên sự khác biệt so với nhiều loại hình tín ngưỡng khác: tính nghề nghiệp hòa quyện với tính cộng đồng. Tôi từng thấy một đoàn hát bội ở Bình Định tổ chức giỗ tổ ngay trên sân đình， khán giả ngồi kín cả sân， và sau đó họ diễn miễn phí phục vụ bà con. Một nghệ sĩ lớn tuổi nói với tôi: “Ngày giỗ tổ mà không diễn thì thấy thiếu， mà diễn thì như được tiếp thêm sức”Lễ giỗ tổ sân khấu cũng là dịp để nhìn lại những thách thức của nghề. Sân khấu truyền thống đang mất dần khán giả trẻ， nhiều đoàn hát giải thể。nghệ sĩ phải chuyển nghề. Nhưng trong ngày giỗ tổ， những lo toan ấy tạm gác lại. Các thế hệ nghệ sĩ nắm tay nhau， cùng hát vang bài “Nam Xuân” hay “Lý Ngựa Ô” – những giai điệu quen thuộc đã nuôi lớn bao tài năng. Tôi thấy ở đó một sức mạnh tinh thần khó gọi tên. Có người khóc vì xúc động， có người cười vì gặp lại bạn diễn cũ. Và trong khoảnh khắc ấy， lễ giỗ tổ sân khấu không còn là nghi thức， mà là một phần máu thịt của những người sống với ánh đèn sân khấu.Ngày nay， dù hình thức tổ chức có thể thay đổi – có nơi tổ chức trực tuyến， có nơi kết hợp với liên hoan sân khấu – nhưng tinh thần của lễ giỗ tổ sân khấu vẫn vẹn nguyên. Đó là lòng biết ơn tổ nghiệp， là sự kế thừa và phát huy， là cam kết giữ lửa nghề. Với tôi。
được dự một lễ giỗ tổ sân khấu là được sống trong không gian văn hóa đặc biệt， nơi quá khứ và hiện tại giao thoa， nơi mỗi người nghệ sĩ đều thấy mình nhỏ bé trước tiền nhân nhưng cũng đầy trách nhiệm với mai sau.
