Cuốn "Thi nhân Việt Nam" của Hoài Thanh – Hoài Chân ra đời năm 1942 không chỉ là hợp tuyển thơ mà còn là một tác phẩm nổi bật về nghị luận văn học. Ở đóữngtácphẩmnổibậtvềnghịluậnvănhọclàmlayđộngngườiđọchia sẻ về nấu ăn ngon， Hoài Thanh không phân tích theo lối hàn lâm khô khan。mà lắng nghe từng hơi thở của câu chữ. Ông viết về Xuân Diệu: “Thơ Xuân Diệu là một nguồn sống dào dạt chưa từng thấy ở chốn nước non lặng lẽ này”. Cách phê bình ấy vừa tinh tế vừa giàu cảm xúc， khiến độc giả không chỉ hiểu thơ mà còn cảm thơ. Đây là minh chứng cho thấy nghị luận văn học không nhất thiết phải khô khan， mà có thể trở thành một áng văn đẹp.Một tác phẩm nổi bật về nghị luận văn học khác không thể không nhắc đến là "Đi tìm lẽ sống" của Viktor Frankl. Dù được xem là sách tâm lý học， nhưng cách Frankl phân tích văn học và triết học trong đó lại đậm chất nghị luận. Ông dẫn dắt người đọc qua những trích đoạn từ Dostoevsky， Tolstoy để lý giải về khổ đau và ý nghĩa. Điều đáng nói là Frankl không áp đặt kết luận， mà để văn chương tự lên tiếng. Tôi từng đọc cuốn này ba lần。và mỗi lần lại thấy một tầng nghĩa mới. Có lẽ vì thế mà nó vẫn được xem là một trong những tác phẩm nổi bật về nghị luận văn học có sức sống lâu bền.Trong nền văn học Việt Nam đương đại， "Văn học Việt Nam sau 1975" của Nguyễn Văn Long là một công trình đồ sộ. Tác giả không chỉ điểm danh tác giả， tác phẩm mà còn đặt ra những câu hỏi về đổi mới tư duy phê bình. Ông phản đối lối phê bình minh họa， cho rằng văn học phải được nhìn nhận trong tính đa nghĩa của nó. Cá nhân tôi thấy đây là một tác phẩm nổi bật về nghị luận văn học vì nó dám đi ngược dòng， dám chỉ ra những hạn chế của chính giới phê bình. Ngôn ngữ trong sách không hoa mỹ。nhưng sắc sảo và đầy trăn trở.
Nếu ai đó nghĩ nghị luận văn học chỉ dành cho giới nghiên cứu， hãy thử đọc "Từ điển văn học" của Đỗ Đức Hiểu. Những mục từ ngắn gọn nhưng mở ra cả một chân trời. Ví dụ， khi viết về Kafka。ông không sa vào tiểu sử mà đi thẳng vào biểu tượng “hóa thân” để lý giải nỗi cô đơn của con người hiện đại. Cách viết ấy khiến người đọc phổ thông cũng có thể tiếp cận. Tôi cho rằng đây là một tác phẩm nổi bật về nghị luận văn học vì nó phá vỡ rào cản giữa hàn lâm và đời thường. Đọc xong， ta thấy văn học không xa lạ mà ở ngay trong cách ta nhìn cuộc sống.Điều làm nên sức hấp dẫn của những tác phẩm nổi bật về nghị luận văn học không nằm ở số trang hay giải thưởng， mà ở khả năng khơi gợi. Người viết nghị luận giỏi là người biết đặt câu hỏi nhiều hơn đưa câu trả lời. Họ không thuyết giáo， không lên gân， mà để văn chương tự thổ lộ. Tôi tin rằng， dù thời đại có thay đổi。
những cuốn sách như "Thi nhân Việt Nam" hay "Đi tìm lẽ sống" vẫn sẽ còn được nhắc đến. Bởi lẽ， chúng không chỉ phân tích văn học， mà còn dạy ta cách yêu văn học một cách sâu sắc hơn.
