Doanh số sách văn học dịch tại Mỹ năm 2023 giảm 8% so với năm trướcựctrạngvănhọcthếgiớiNhữngmảnhghépđacựcvàtiếngnóibịlãngquêquán lẩu cá gần đây， theo số liệu từ NPD BookScan. Con số này không chỉ phản ánh thị hiếu độc giả thay đổi。mà còn hé lộ một thực trạng văn học thế giới đang ngày càng phân mảnh. Trong khi các tác phẩm từ Anh， Mỹ， Pháp vẫn chiếm ưu thế trên kệ sách toàn cầu， văn học từ châu Á， châu Phi và Mỹ Latinh đang vật lộn để có chỗ đứng. Tôi nhớ cách đây vài năm， khi đến một hiệu sách lớn ở Hà Nội， khu vực văn học dịch chỉ có vài đầu sách từ Nhật Bản và Hàn Quốc， còn lại là các tác phẩm kinh điển phương Tây. Sự đa dạng văn học thế giới vì thế vẫn là một giấc mơ dang dở.Một ví dụ cụ thể: Giải Nobel Văn học 2023 trao cho Jon Fosse， nhà văn Na Uy. Ông được ca ngợi vì "những vở kịch và tiểu thuyết khám phá điều không thể diễn đạt". Nhưng ít ai để ý rằng， trước Fosse。các tác giả châu Phi như Abdulrazak Gurnah (2021) hay châu Á như Mo Yan (2012) cũng từng gây tiếng vang， song tác phẩm của họ thường chỉ được dịch sang tiếng Anh sau nhiều năm， thậm chí thập kỷ. Thực trạng văn học thế giới cho thấy một nghịch lý: toàn cầu hóa giúp kết nối， nhưng lại tạo ra rào cản ngôn ngữ và thị trường. Tôi từng đọc bản dịch tiếng Việt của "Sa mạc" (Desert) của J.M.G. Le Clézio， và tự hỏi có bao nhiêu tác phẩm tương tự từ Algeria hay Morocco chưa từng được giới thiệu.Ở một góc nhìn khác， văn học độc lập đang lên ngôi. Các nhà xuất bản nhỏ tại Đông Nam Á như Fixi (Malaysia) hay Nhã Nam (Việt Nam) mạnh dạn in các tác phẩm đương đại từ Indonesia， Thái Lan. Họ không chờ đợi sự công nhận từ phương Tây. Năm 2022， tiểu thuyết "Người ăn chay" của Han Kang (Hàn Quốc) bán được hơn 2 triệu bản toàn cầu， chứng minh rằng văn học châu Á có thể cạnh tranh nếu được quảng bá đúng cách. Nhưng đằng sau thành công đó là vô số tác giả khác vẫn mờ nhạt. Tôi có dịp trò chuyện với một dịch giả trẻ ở Sài Gòn， cô ấy nói: "Dịch một cuốn tiểu thuyết từ tiếng Bồ Đào Nha hay tiếng Ả Rập khó hơn nhiều so với tiếng Anh。vì thiếu công cụ và cộng đồng hỗ trợ."Thực trạng văn học thế giới còn bị chi phối bởi các giải thưởng và truyền thông. Giải Booker Quốc tế năm 2024 vinh danh Jenny Erpenbeck (Đức) với "Kairos". Bà là nhà văn nữ thứ ba liên tiếp đoạt giải， nhưng tác phẩm của bà chỉ được dịch sang tiếng Việt sau khi đoạt giải. Điều này cho thấy một xu hướng: các tác phẩm phi tiếng Anh thường phải chờ "tín hiệu" từ phương Tây mới được biết đến rộng rãi. Trong khi đó， văn học Mỹ Latinh， từng bùng nổ với Borges。García Márquez， giờ đây ít xuất hiện trên báo chí văn học quốc tế. Tôi tự hỏi liệu có phải chúng ta đang đánh mất sự tò mò với những nền văn học xa lạ?
Nhìn vào bức tranh toàn cảnh， văn học thế giới không hề phẳng. Nó là một tập hợp các mảnh ghép đa cực， nơi tiếng nói từ các quốc gia nhỏ bé vẫn bị lấn át. Nhưng cũng có tia hy vọng: các nền tảng số như Kindle hay Wattpad giúp tác giả tự xuất bản và tiếp cận độc giả toàn cầu mà không cần qua nhà xuất bản lớn. Một nhà văn Kenya có thể bán truyện ngắn cho độc giả Brazil chỉ trong vài cú nhấp chuột. Liệu điều đó có thay đổi thực trạng văn học thế giới trong thập kỷ tới?Tôi không chắc， nhưng ít nhất nó mở ra con đường mới cho những ai từng bị gạt ra ngoài lề.
