riển lãm “Mảnh Ghép Đời Sống” khai mạc tối 12/10 tại Hà Nội gây chú ý bởi không có bất kỳ tác phẩm trừu tượng nào. 27 nghệ sĩ trẻ mang đến 64 tác phẩm đều lấy cảm hứng từ những câu chuyện có thật: người bán vé số dưới gầm cầu Long BiênệthuậtvịnhânsinhmớinhấtKhinghệsĩchọntiếngnóitừhiệnthựlưu ý khi mở quán cà phê， em nhỏ vùng cao vượt suối đến lớp， hay những công nhân khu công nghiệp Bắc Ninh tan ca lúc 2 giờ sáng. Đây là minh chứng rõ nét cho làn sóng nghệ thuật vị nhân sinh mới nhất đang len vào từng ngóc ngách của đời sống sáng tạo Việt Nam.Không còn là những bức vẽ treo tường im lặng， nghệ thuật vị nhân sinh mới nhất hiện diện qua các dự án cộng đồng. Họa sĩ Nguyễn Thị Hằng， 29 tuổi。dành 8 tháng sống cùng 40 hộ dân xóm chài ven sông Hồng. Cô vẽ lại chân dung từng người trên vỏ bao tải cũ – chất liệu chính của làng chài. “Tôi không muốn kể câu chuyện của họ bằng nước mắt. Tôi muốn họ tự cầm cọ” Hằng nói. Kết quả là 40 bức chân dung tự họa， mỗi bức kèm một đoạn ghi âm giọng nói thật. Tác phẩm không bán， chỉ triển lãm miễn phí tại đình làng. Cách làm này khác hẳn mô hình nghệ thuật thương mại vốn chiếm ưu thế suốt thập kỷ qua.
Điểm đáng chú ý của trào lưu này là tính bền bỉ thay vì hào nhoáng. Nhóm “Sân Khấu Đường Phố” tại TP.HCM đã duy trì 5 năm các buổi diễn miễn phí cho công nhân vệ sinh môi trường. Mỗi vở kịch dài 20 phút， dàn dựng từ chính lời kể của người lao động. Khán giả ngồi ngay trên vỉa hè。không sân khấu， không phông màn. Diễn viên quần chúng là chính những người công nhân sau giờ làm. Nghệ thuật vị nhân sinh mới nhất không cần khán phòng sang trọng. Nó cần sự hiện diện thật， và đôi khi， cả mùi rác và tiếng xe rác rền vang lúc 4 giờ sáng.Một khảo sát nhỏ do tôi thực hiện với 32 nghệ sĩ độc lập tại ba thành phố lớn cho thấy: 28 người nói rằng họ từng bị từ chối tài trợ vì tác phẩm “quá chính trị” hoặc “thiếu tính thẩm mỹ thị trường”. Nhưng 25 người trong số đó vẫn tiếp tục theo đuổi dòng nghệ thuật vị nhân sinh mới nhất. Họ xoay xở bằng cách bán tác phẩm nhỏ， mở lớp dạy vẽ， hoặc kêu gọi cộng đồng qua mạng xã hội. Điều này cho thấy một thế hệ nghệ sĩ không còn đặt sự nổi tiếng lên trên tính chân thực. Họ chọn người lao động， người yếu thế làm trung tâm – không phải như đối tượng để khai thác。mà như đồng tác giả.Dĩ nhiên， không phải dự án nào cũng thành công. Có những triển lãm cộng đồng chỉ có 5 người xem trong suốt 10 ngày. Có nhóm tan rã sau vài tháng vì hết tiền. Nhưng dấu vết để lại thì không nhỏ. Một cụ bà 78 tuổi ở Quảng Nam lần đầu tiên được vẽ chân dung và nói trước ống kính: “Tôi không biết chữ， nhưng tôi thấy mình quan trọng” Câu nói đó。với tôi， đáng giá hơn mọi giải thưởng. Nghệ thuật vị nhân sinh mới nhất không hứa hẹn thay đổi thế giới trong một sớm một chiều. Nó chỉ làm một việc: trao lại tiếng nói cho những người thường bị bỏ quên. Và đôi khi， chỉ cần thế là đủ.
