Một đêm diễn tại Nhà hát Lớn Hà NộiĐánhgiánghệthuậtvịnhânsinhKhitácphẩmchạmđếnphậnngườgiải pháp giáo dục con cái。vở kịch Hồn Trương Ba， da hàng thịt kết thúc mà khán phòng im lặng đến lạ. Không pháo tay rào rào， chỉ có tiếng sụt sịt. Tôi ngồi đó， tự hỏi: điều gì khiến một tác phẩm ra đời từ thập niên 1980 vẫn khiến người xem hôm nay thổn thức?Câu trả lời nằm ở chỗ nó không kể chuyện thần tiên， mà kể chuyện người – với những giằng xé， mất mát và khát vọng sống thật. Đó chính là tinh thần của nghệ thuật vị nhân sinh. Và để đánh giá một tác phẩm có thực sự vì con người hay không， không thể chỉ nhìn vào giải thưởng hay lời khen， mà phải xem nó có dám chạm vào nỗi đau， sự bất công và cả những điều nhỏ bé nhất của kiếp người.Tôi từng chứng kiến một cuộc tranh luận nảy lửa giữa hai nhóm sinh viên mỹ thuật về triển lãm Chạm của họa sĩ Lê Thiết Cương. Một bên nói tác phẩm “quá u tối。không phù hợp thị hiếu”. Bên kia phản bác: “Nghệ thuật vị nhân sinh không có nghĩa là vẽ cái đẹp long lanh. Nó là vẽ cái đói， cái rách， cái nhục nhã mà người lao động phải chịu đựng” Cuối cùng， giảng viên hướng dẫn đặt câu hỏi: “Nếu tác phẩm chỉ để giải trí， nó khác gì món ăn nhanh” Câu hỏi đó khiến tôi nhớ đến tiêu chí đánh giá nghệ thuật vị nhân sinh mà tôi vẫn dùng: tác phẩm có đặt con người làm trung tâm của mọi xung đột， hay chỉ dùng con người làm phương tiện cho thông điệp?
Sự khác biệt rất mong manh. Một bộ phim về người nghèo có thể vẫn vị kỷ nếu nó khai thác nỗi khổ để tô vẽ cho cái tôi của đạo diễn. Ngược lại， một bài thơ về chiếc lá rụng vẫn có thể vị nhân sinh nếu nó gợi lên số phận con người trước thời cuộc.Nhà phê bình Vương Trí Nhàn từng viết: “Văn học vị nhân sinh không phải là thứ văn học rẻ tiền ca ngợi cái nghèo， mà là thứ văn học dám nói rằng cái nghèo không đáng ca ngợi” Tôi thấy điều này đúng với cả sân khấu， điện ảnh và âm nhạc. Lấy ví dụ， bộ phim Ròm của Trần Dũng Thanh Huy gây tranh cãi vì cách kể chuyện gai góc về dân cá độ， nhưng nếu nhìn kỹ， nó không cổ súy tội lỗi. Nó chỉ ra rằng trong một xã hội mà người nghèo không có lối thoát， thì cái ác đôi khi là lựa chọn duy nhất. Đánh giá tác phẩm này theo tiêu chí vị nhân sinh。ta không hỏi “nhân vật có đạo đức không” mà hỏi “hoàn cảnh nào đã tạo ra nhân vật đó”. Đó là cách đánh giá khó。nhưng cần thiết， bởi nó buộc người xem phải nhìn vào trách nhiệm của xã hội， thay vì chỉ phán xét cá nhân.Ở chiều ngược lại， không ít tác phẩm tự nhận là “vì nhân sinh” nhưng thực chất chỉ là liều thuốc an thần. Họ vẽ nên những người nông dân hiền lành。cam chịu， cuối phim được mùa hoặc được quan trên thương xót. Những câu chuyện đó dễ chịu， nhưng chúng xóa nhòa đi sự thật rằng rất nhiều người đã chết vì sự thờ ơ của hệ thống. Một tác phẩm vị nhân sinh chân chính， theo tôi， phải khiến người ta rời rạp hát với một câu hỏi khó chịu， chứ không phải một tiếng thở dài mãn nguyện. Nó phải chỉ ra rằng nỗi đau của người khác có liên quan đến ta， dù ta không trực tiếp gây ra. Đó là lý do tôi luôn đánh giá cao những tác phẩm dám để nhân vật thất bại， dám để cái ác chiến thắng， miễn là sau đó người xem không thể quay lưng với thực tại.Vậy làm sao để đánh giá nghệ thuật vị nhân sinh một cách công bằng?Tôi cho rằng cần ba câu hỏi: tác phẩm có miêu tả con người như một mục đích tự thân hay chỉ là công cụ?Nó có thừa nhận sự phức tạp của đạo đức， thay vì chia hai phe thiện – ác rõ ràng?Và nó có tạo ra không gian để người xem tự vấn。
hay chỉ áp đặt một thông điệp?
Trả lời được ba câu hỏi này， ta sẽ tránh được cả hai thái cực: sùng bái mù quáng những tác phẩm gây sốc， và ru ngủ bởi những tác phẩm ngọt ngào. Nghệ thuật vị nhân sinh không phải một nhãn mác để dán lên poster. Nó là một quá trình đấu tranh không ngừng giữa người nghệ sĩ với chính mình， để mỗi tác phẩm ra đời là một lần trả lại cho con người quyền được nhìn thấy， được lắng nghe và được đau.
