ối thứ Bảy vừa rồiệthuậttràophúnghômnayKhitiếngcườikhôngcòndễdãlưu ý khi thanh lý đồ cũ， tôi ngồi ở một quán cà phê nhỏ trên phố Tạ Hiện， nghe hai bạn trẻ bàn nhau về một clip hài đang lan truyền chóng mặt. Clip chỉ dài bốn phút， nội dung xoay quanh một anh chàng tự nhận mình là “chuyên gia” nhưng nói năng luyên thuyên， bị cô bán hàng rong “vạch trần” bằng vài câu hỏi đơn giản. Cả quán cười nghiêng ngả. Nhưng điều khiến tôi chú ý không phải cái cười， mà là cách người xem bình luận: “Đúng thật， ngoài đời lắm kẻ như vậy”， “Trào phúng mà thấm”. Nghệ thuật trào phúng hôm nay không còn là đặc quyền của sân khấu hay trang báo. Nó len vào từng clip ngắn， từng status Facebook。thậm chí là lời trêu đùa của đồng nghiệp trong giờ nghỉ trưa. Và nó đang thay đổi rất nhanh.Trào phúng bây giờ không cần phải “văn chương” như thời của Vũ Trọng Phụng hay Nguyễn Công Hoan. Một cô gái bán trà sữa có thể dùng điện thoại quay lại cảnh khách hàng khó tính， lồng nhạc hài hước， thế là thành một tác phẩm trào phúng có hàng trăm nghìn lượt xem. Tất nhiên， chất lượng thì mỗi thứ một kiểu. Có clip chỉ là chế giễu ngoại hình， giọng nói – thứ trào phúng rẻ tiền， dễ dãi. Nhưng cũng có những kênh như “Cà phê sáng” của một nhóm bạn trẻ ở Hà Nội， chuyên dựng lại các tình huống giao thông。hành chính， giáo dục… bằng lối diễn xuất tự nhiên， lời thoại sắc như dao. Xem xong， người ta cười， rồi ngẫm. Đó mới là nghệ thuật trào phúng đích thực – không phải để mua vui thuần túy， mà để phơi bày những nghịch lý.
Điều đáng nói là nghệ thuật trào phúng hôm nay phải đối mặt với một thách thức mới: sự nhạy cảm của công chúng. Một câu đùa về vùng miền， về giới tính， về nghề nghiệp – chỉ cần hơi quá đà là lập tức bị gắn nhãn “phản cảm”， “phân biệt đối xử”. Tôi nhớ hồi tháng trước。một họa sĩ biếm họa có tiếng ở Sài Gòn đăng bức tranh châm biếm thói đua xe trên phố đi bộ Nguyễn Huệ. Bức tranh được chia sẻ rầm rộ， nhưng chỉ vài giờ sau， một nhóm người cho rằng nó “cổ xúy cho sự hỗn loạn” và yêu cầu gỡ xuống. Anh đành xóa. Trào phúng luôn cần khoảng lặng để người đọc tự suy ngẫm. Nhưng trong thời đại mạng xã hội， khoảng lặng đó ngày càng bị thu hẹp bởi những phản ứng tức thời， đôi khi cực đoan. Người làm trào phúng giờ phải tinh tế gấp đôi， thậm chí gấp ba.Vậy cái gì đang nuôi dưỡng nghệ thuật trào phúng hôm nay?Theo tôi， chính là những bất cập trong đời sống thường nhật. Giá cả leo thang， thủ tục hành chính rườm rà， những quy định “trên trời” nhưng dưới đất không ai làm theo – tất cả đều là mảnh đất màu mỡ. Một anh xe ôm công nghệ ở Đà Nẵng còn tự chế bài hát về cảnh “ship hàng mùa dịch”， lời lẽ dí dỏm nhưng chua chát. Bài hát được lan truyền。không phải vì hay， mà vì nó nói đúng nỗi lòng của hàng triệu người. Nghệ thuật trào phúng hôm nay không cần phải vĩ đại. Nó chỉ cần chạm đúng vào cái gai trong lòng người. Và khi nó chạm đúng， tiếng cười sẽ tự nhiên bật ra – như một phản xạ sống còn.Dĩ nhiên， không phải cứ châm biếm là thành nghệ thuật. Tôi từng xem một vở kịch ngắn trên mạng， nội dung chế giễu một cán bộ hư hỏng。nhưng lời thoại lộ liễu， nhân vật một chiều， diễn xuất gượng gạo. Xem xong， tôi chẳng buồn cười， chỉ thấy khó chịu. Trào phúng đích thực， dù ở thời nào， vẫn cần sự tinh tế， cần cái nhìn nhân hậu phía sau tiếng cười. Nó không phải là đả kích cá nhân， càng không phải là bắt nạt trên mạng. Nó là tấm gương để người ta tự soi， tự cười， rồi tự sửa. Nghệ thuật trào phúng hôm nay， vì thế， không chỉ là chuyện của người nghệ sĩ. Nó là chuyện của mỗi người cầm điện thoại， mỗi người viết status， mỗi người bình luận. Bởi vì chúng ta đều đang góp phần tạo nên – hoặc làm xói mòn – một nền trào phúng lành mạnh.
