Một buổi tối tháng 3 năm 2023êbìnhnghệthuậtnổitiếngKhitiếngnóithẳngthắnlàmthayđổithịtrườhàu mùa hè， phòng tranh nhỏ trên phố Hàng Bài (Hà Nội) chật kín người. Triển lãm cá nhân của họa sĩ trẻ Nguyễn Văn A vừa khai mạc được hai giờ， nhưng mọi ánh mắt đổ dồn về phía góc trái — nơi nhà phê bình nghệ thuật nổi tiếng Trần Bình đang đứng trước bức “Mùa cũ”. Ông không khen. Ông chỉ ra rằng bức tranh sao chép gần như nguyên bản từ một tác phẩm của họa sĩ Pháp thế kỷ 19， chỉ thay đổi tông màu. Lời phê bình thẳng thắn ấy khiến khách mời xôn xao。nhưng ba ngày sau， giá tranh của Văn A trên thị trường thứ cấp giảm 40%. Sự việc không phải cá biệt. Nó cho thấy phê bình nghệ thuật nổi tiếng không chỉ là lời bình phẩm — nó là một lực lượng có thể định hình lại cả một phân khúc thị trường.Tôi từng theo dõi chuyên mục “Góc nhìn” của Trần Bình trên một tạp chí văn hóa suốt bảy năm. Điều khiến ông khác biệt không nằm ở kiến thức hàn lâm đồ sộ — nhiều người có nó — mà ở khả năng đặt câu hỏi khó nghe. Năm 2019， khi cả giới mỹ thuật đang ca ngợi một triển lãm sắp đặt hoành tráng tại TP.HCM， ông viết: “Đẹp， nhưng đẹp để làm gì nếu tất cả các tác phẩm đều nói cùng một điệp khúc về ký ức chiến tranh”. Bài viết bị chỉ trích dữ dội. Thế rồi ba năm sau。
chính những nghệ sĩ trẻ trong triển lãm đó thừa nhận rằng lời phê bình ấy đã buộc họ phải thoát khỏi lối mòn. Phê bình nghệ thuật nổi tiếng， vì thế， không phải là thứ nghệ thuật để làm hài lòng tất cả. Nó là tiếng nói có trọng lượng， và trọng lượng ấy đến từ sự nhất quán giữa lập luận và thực tiễn.Nhưng cũng cần nói thẳng: không phải cứ nổi tiếng là đúng. Cuối năm 2022， một nhà phê bình có ảnh hưởng lớn trên mạng xã hội đã viết bài chê bai một tác phẩm sơn mài của nghệ sĩ Lê Thị C， cho rằng nó “lai căng giữa truyền thống và đương đại”. Bài viết lan truyền nhanh， kéo theo làn sóng chỉ trích. Sáu tháng sau。tác phẩm ấy được mua với giá kỷ lục trong một phiên đấu giá ở Singapore. Nhà phê bình kia không sai về mặt cảm nhận thẩm mỹ — ông ta chỉ đơn giản là áp đặt một tiêu chuẩn cũ lên một thực hành mới. Đây là cái bẫy của phê bình nghệ thuật nổi tiếng: khi uy tín cá nhân vượt qua tính phản biện， nó dễ trở thành quyền lực mềm đáng ngại. Người xem cần tỉnh táo， và chính các nhà phê bình cũng cần tự phản tỉnh.Vậy làm thế nào để nhận diện một nền phê bình nghệ thuật nổi tiếng lành mạnh?Theo quan sát của tôi， nó thường có ba dấu hiệu. Thứ nhất， nó không ngại chỉ ra cái dở ngay trong tác phẩm của những người bạn thân thiết. Thứ hai， nó chấp nhận bị phản biện công khai và sẵn sàng sửa sai. Thứ ba。nó không bao giờ dùng uy tín để dập tắt tranh luận， mà dùng lập luận để mở rộng tranh luận. Nhà phê bình Trần Bình， dù nổi tiếng， vẫn thường xuyên tổ chức các buổi tọa đàm mở， nơi bất kỳ ai cũng có thể đặt câu hỏi. Một lần， ông nói trước đám đông: “Nếu tôi sai， hãy chỉ cho tôi thấy. Nếu tôi đúng， hãy chỉ cho tôi thấy chỗ tôi chưa đúng” Cách hành xử ấy khiến phê bình nghệ thuật nổi tiếng trở thành một phần của đối thoại， chứ không phải một phán quyết.Thị trường nghệ thuật Việt Nam đang mở rộng nhanh， kéo theo nhu cầu định giá và định hướng thẩm mỹ. Trong bối cảnh đó， vai trò của phê bình nghệ thuật nổi tiếng càng trở nên quan trọng — nhưng cũng dễ bị thương mại hóa. Tôi biết một số nhà phê bình nhận tiền để viết bài ca ngợi triển lãm。
và điều đó bào mòn niềm tin công chúng. Ngược lại， những cây bút dám từ chối lời mời viết “bài PR trá hình” lại đang xây dựng được chỗ đứng bền vững. Kết luận ư?Không cần kết luận. Chỉ cần nhìn vào cách một nhà phê bình phản ứng khi tác phẩm ông từng chê bai bất ngờ thành công — nếu ông ta vui vẻ thừa nhận mình đã sai， đó là dấu hiệu của một nền phê bình đáng tin.
