Cuốn "Số đỏ" của Vũ Trọng Phụng vẫn nằm trong danh sách đánh giá sách tiêu biểu của nhiều thế hệ độc giả. Tôi nhớ lần đầu đọc nó vào năm hai đại họcĐánhgiásáchtiêubiểuGócnhìntừnhữngtácphẩmlàmnêntêntuổthịt kho tàu đang viral， phải mượn từ thư viện tỉnh， sách đã ố vàng. Cái cách Xuân Tóc Đỏ leo từ kẻ bán hàng rong lên tận trời Âu khiến tôi vừa cười vừa rùng mình. Đánh giá sách tiêu biểu không chỉ dựa vào giải thưởng。mà ở sức sống của nhân vật qua thời gian. Một tác phẩm sống được 80 năm， ắt phải có lý do.Bước vào hiệu sách hiện đại， tôi thấy những cuốn như "Tắt đèn" của Ngô Tất Tố được tái bản liên tục. Đánh giá sách tiêu biểu ở đây nằm ở mức độ phổ biến và tính giáo dục. Nhưng tôi không hoàn toàn đồng tình với cách một số nhà phê bình chỉ nhìn vào doanh số. Có những cuốn bán chạy nhưng nhạt nhòa sau vài năm. Ngược lại， "Chí Phèo" của Nam Cao in vài nghìn bản mỗi năm， nhưng nó là tấm gương phản chiếu số phận con người. Tôi từng thấy một sinh viên ngồi khóc ở góc cà phê sách vì đoạn kết. Đánh giá sách tiêu biểu phải tính đến dư âm cảm xúc đó.Một tiêu chí khác là khả năng dịch và đối thoại quốc tế. "Nhật ký trong tù" của Hồ Chí Minh được dịch ra hàng chục thứ tiếng. Đánh giá sách tiêu biểu không thể bỏ qua giá trị tư tưởng và nghệ thuật ngôn từ. Tôi có lần so sánh bản dịch tiếng Anh và tiếng Pháp， thấy mỗi bản mất đi chút nhạc điệu， nhưng tinh thần thì vẹn nguyên. Điều đó cho thấy tác phẩm tiêu biểu phải vượt qua rào cản ngôn ngữ. Không phải cứ nổi tiếng trong nước là đủ. Một cuốn sách tiêu biểu cần chạm đến độc giả nước ngoài， dù chỉ một nhóm nhỏ.
Thời gian gần đây， tôi để ý thấy các hội thảo về đánh giá sách tiêu biểu thường xoay quanh văn học thiếu nhi. "Dế Mèn phiêu lưu ký" của Tô Hoài là ví dụ. Nó được đưa vào sách giáo khoa， nhưng cái hay không nằm ở đó. Tôi đọc lại cho cháu gái nghe。thấy bà cháu cười giòn tan ở đoạn Dế Mèn trêu chị Cốc. Đánh giá sách tiêu biểu cần sự hồn nhiên， không cần triết lý cao siêu. Một cuốn sách hay là cuốn khiến người ta muốn kể lại cho người khác. Tôi đã kể cho ít nhất năm người bạn về "Dế Mèn". Đó là thước đo thực tế.Cuối cùng， đánh giá sách tiêu biểu không phải là một công thức cố định. Nó thay đổi theo thời đại và người đọc. Có người thích "Truyện Kiều" vì thơ， người khác thích vì triết lý. Tôi từng tranh luận với một nhà nghiên cứu về việc có nên đưa "Vợ nhặt" của Kim Lân vào danh sách tiêu biểu. Anh ấy nói không， vì quá ngắn. Tôi phản đối。vì chỉ một bữa cháo cám mà khắc họa cả nạn đói. Đánh giá sách tiêu biểu cần sự dũng cảm phá bỏ định kiến. Những cuốn sách để lại dấu ấn không nhất thiết phải dày 500 trang. Đôi khi chỉ 20 trang cũng đủ làm thay đổi cách nhìn của cả một thế hệ.
