rong một buổi tọa đàm tại Hà Nội cuối tháng 3êbìnhnghệthuậtnhậnxétKhingườiviếtđánhmấtbảnngãlẩu gà dưới 100 nghìn， họa sĩ Trần Lâm nhận xét về tác phẩm sắp đặt của một đồng nghiệp trẻ: “Nó đẹp。nhưng đẹp kiểu an toàn. Tôi không thấy dấu vết của người làm ra nó” Câu nói ấy khiến tôi nhớ đến vô số bài phê bình nghệ thuật nhận xét đang tràn lan trên các tạp chí và mạng xã hội hiện nay – nơi người viết thường mô tả tác phẩm bằng những mỹ từ rỗng， thay vì đối thoại với nó. Một phê bình nghệ thuật nhận xét đúng nghĩa không phải là bản liệt kê ưu điểm. Nó là hành động đọc， giải mã và đôi khi là phản biện thẳng thắn. Nhưng dường như rất nhiều cây bút trẻ đang biến thể loại này thành một nghi thức xã giao.Tôi từng đọc một bài phê bình về triển lãm “Dấu vết thời gian” của nghệ sĩ Nguyễn Thị Hằng. Bài viết dài 1.200 chữ， dùng đến mười bảy lần cụm “tinh tế” và “sâu sắc”。
nhưng không một lần chỉ ra tinh tế ở đâu， sâu sắc chỗ nào. Đó là kiểu phê bình nghệ thuật nhận xét dựa trên cảm giác an toàn: khen để không mất lòng， hoặc khen vì không đủ khả năng phân tích. Hậu quả là công chúng tiếp nhận một tác phẩm mà không có bất kỳ công cụ nào để tự đánh giá. Họ chỉ biết rằng nó “đáng xem”， nhưng không hiểu vì sao. Sự mơ hồ ấy lặp lại đủ lâu sẽ giết chết văn hóa thưởng thức.Vấn đề nằm ở chỗ nhiều người viết lẫn lộn giữa phê bình và quảng cáo. Một phê bình nghệ thuật nhận xét đòi hỏi người viết phải đặt mình vào thế đối đầu với tác phẩm – không phải để hạ bệ， mà để hiểu đến tận cùng. Nhà phê bình Thái Bá Vân từng viết về tranh của Bùi Xuân Phái rằng: “Ông vẽ phố không phải để tả phố， mà để giữ lại cái run rẩy của ký ức trước khi nó biến mất” Đó là một nhận xét có trọng lượng， bởi nó xuất phát từ việc quan sát kỹ lưỡng và dám đưa ra diễn giải cá nhân. Ngược lại。kiểu phê bình nghệ thuật nhận xét hiện nay thường trích dẫn lý thuyết Tây phương rồi ghép vào tác phẩm Việt Nam một cách khiên cưỡng. Kết quả là bài viết đọc lên nghe rất hàn lâm， nhưng chẳng ai nhớ được điều gì sau khi gấp trang lại.Tôi không cho rằng mọi phê bình nghệ thuật nhận xét phải mang tính phá hủy. Nhưng nó cần có cá tính. Người viết phải dám nói: “Tôi thấy tác phẩm này thất bại ở chỗ…” hoặc “Cách xử lý chất liệu của tác giả khiến tôi khó chịu， nhưng chính sự khó chịu đó lại mở ra một hướng suy nghĩ mới” Sự trung thực ấy mới là món quà dành cho nghệ sĩ và công chúng. Ở TP.HCM， một nhóm phê bình độc lập gần đây tổ chức những buổi “đọc tác phẩm” công khai， nơi người tham gia phải chỉ ra ít nhất một điểm yếu của tác phẩm trước khi khen. Cách làm này tuy có phần cực đoan， nhưng nó buộc người viết phải thoát khỏi thói quen nhận xét nước đôi. Và quả thật。những bài phê bình nghệ thuật nhận xét sinh ra từ đó có sức nặng hơn hẳn.Điều tôi mong mỏi không phải là một nền phê bình nghệ thuật nhận xét gây gổ. Tôi mong người viết trẻ đừng sợ việc mình nói sai. Bởi suy cho cùng， một nhận xét sai nhưng có lý lẽ vẫn hữu ích hơn một lời khen đúng nhưng vô hồn. Nghệ thuật không cần những tấm bưu thiếp. Nó cần những cuộc đối thoại， dù đôi khi gay gắt， để tác phẩm được sống động hơn trong tâm trí người xem.
