Một cuốn tiểu thuyết vừa ra mắtêbìnhvănhọcnhậnxétKhingườiđọckhôngcòntinvàouyquyềmè tại nhà， lập tức có ít nhất năm bài phê bình văn học nhận xét trên các diễn đàn. Người thì khen lối viết tinh tế， kẻ chê kết cấu rời rạc. Nhưng điều đáng nói: phần lớn những lời nhận xét ấy không giúp người đọc hiểu thêm về tác phẩm. Chúng chỉ xoay quanh cảm giác chủ quan của người viết.Tôi từng theo dõi một cuộc tranh luận trên mạng xã hội về tập truyện ngắn của một tác giả trẻ. Một nhà phê bình có tiếng viết: “Truyện của cô ấy mỏng manh như tờ giấy pơ-luya。
chỉ cần một cơn gió nhẹ cũng đủ thổi bay” Câu phê bình văn học nhận xét ấy nhận được hàng trăm lượt thích. Nhưng ba ngày sau， một độc giả khác đăng bài phản hồi: “Tôi đọc thấy trong đó cả một bầu trời ký ức. Có thể gió thổi bay giấy， nhưng gió không thổi bay được ký ức” Sự đối lập này cho thấy phê bình văn học nhận xét không còn là lãnh địa riêng của giới chuyên môn. Ai cũng có thể lên tiếng， và đôi khi tiếng nói bình dân lại chạm đến điều mà giới phê bình bỏ sót.Vấn đề nằm ở chỗ nhiều bài phê bình văn học nhận xét hiện nay mắc kẹt trong hai cực: hoặc tán dương vô điều kiện， hoặc đả kích không thương tiếc. Tôi nhớ có lần đọc một bài nhận xét về tiểu thuyết lịch sử. Người viết dành ba đoạn để kể lại cốt truyện。một đoạn để chê tác giả không trung thành với sử liệu， rồi kết bằng câu: “Nhìn chung， đây là một tác phẩm đáng đọc” Đáng đọc vì cái gì?Không ai biết. Lối phê bình văn học nhận xét kiểu ấy giống như một bản báo cáo hành chính hơn là một cuộc trò chuyện về văn chương.Ngược lại。có những cây bút trẻ chọn cách viết phê bình văn học nhận xét như một cuốn nhật ký đọc sách. Họ kể mình đã đọc tác phẩm trong hoàn cảnh nào， bị ám ảnh bởi chi tiết nào， và tại sao sau nhiều ngày vẫn không thể quên. Cách viết này không tuân theo mô hình hàn lâm， nhưng lại tạo được sự đồng cảm. Một người bạn của tôi từng nói: “Tôi không cần biết tác giả chịu ảnh hưởng từ ai. Tôi chỉ cần biết cuốn sách ấy khiến tôi thay đổi ra sao” Câu nói ấy vô tình đặt ra yêu cầu mới cho phê bình văn học nhận xét: phải chạm đến trải nghiệm người đọc， chứ không chỉ dừng ở phân tích kỹ thuật.Dĩ nhiên， không phải mọi phê bình văn học nhận xét đều cần trở thành tâm sự. Nhưng nếu người viết chỉ sao chép lý thuyết mà không có rung động thật， bài viết sẽ khô như bã mía. Tôi tin rằng phê bình văn học nhận xét chỉ thực sự có giá trị khi người viết dám đặt cái tôi của mình lên bàn cân với tác phẩm. Nghĩa là họ phải chấp nhận mình có thể sai， có thể bị phản bác， nhưng vẫn nói lên điều mình tin. Sự trung thực ấy。hơn bất kỳ thuật ngữ hoa mỹ nào， mới là thứ giữ cho phê bình văn học nhận xét còn thở.
