ối thứ Sáu tuần trướcướngphêbìnhvănhọchiệnnayKhingườiđọccầmtrịgiải pháp mua nhà， tại một quán cà phê nhỏ trên đường Nguyễn Du。TP.HCM， hơn ba mươi người trẻ ngồi kín hai dãy bàn dài. Họ không đến để nghe nhạc sống. Họ đến để nói về một tập thơ vừa ra mắt của một tác giả vô danh. Không có MC chuyên nghiệp， không có hội thảo hoành tráng. Chỉ có một người cầm micro， đọc to một bài thơ， rồi hỏi: “Câu này các bạn thấy thế nào”. Và thế là cuộc tranh luận nổ ra. Đó là một lát cắt của xu hướng phê bình văn học hiện nay – nơi phê bình không còn là đặc quyền của giới học thuật， mà trở thành một hoạt động cộng đồng， một thói quen đọc và phản biện của công chúng.Mười năm trước， muốn đọc một bài phê bình tử tế， người ta phải chờ báo Văn Nghệ hoặc tạp chí chuyên ngành. Số lượng bài viết ít， giọng điệu trang trọng， nhiều khi khó tiếp cận. Giờ đây， chỉ cần một status dài trên Facebook。một video review sách trên TikTok， hay một bài blog cá nhân， bất kỳ ai cũng có thể đưa ra nhận định về một tác phẩm. Sự thay đổi này không chỉ về số lượng. Nó thay đổi cả cách phê bình vận hành. Một cuốn tiểu thuyết mới ra， sau hai ngày đã có ít nhất năm bài phê bình độc lập trên mạng xã hội. Người đọc không còn đứng ngoài cuộc chơi. Họ trở thành người đồng sáng tạo ý nghĩa với tác giả.
Nhưng không phải mọi thứ đều màu hồng. Đi kèm với sự nở rộ là tình trạng phê bình cảm tính。thiếu dẫn chứng. Tôi từng đọc một bài phê bình gần 2.000 chữ trên một diễn đàn văn học， trong đó tác giả bài viết dùng đến mười bảy lần từ “tuyệt vời” nhưng không trích dẫn một câu thơ nào. Một trường hợp khác， một nhóm bạn trẻ lập fanpage phê bình văn học， ban đầu rất sôi nổi， sau ba tháng thì im bặt vì không ai chịu đọc hết tác phẩm trước khi viết. Đây là mặt trái của xu hướng phê bình văn học hiện nay: dễ tham gia， nhưng cũng dễ dãi. Sự dễ dãi tạo ra một nghịch lý – càng nhiều tiếng nói， càng ít tiếng nói có trọng lượng.Một điểm đáng chú ý khác là sự dịch chuyển từ phê bình phán xét sang phê bình đối thoại. Trước đây， nhà phê bình thường đóng vai quan tòa: tác phẩm hay hay dở， đạt hay không đạt. Bây giờ， nhiều cây viết trẻ chọn cách đặt câu hỏi thay vì kết luận. Họ viết: “Tôi không chắc nhân vật này có thật sự tha thứ， nhưng cách tác giả để cô ấy im lặng suốt ba chương khiến tôi nghĩ về sự cam chịu”. Cách phê bình này không nhằm đóng lại tác phẩm。mà mở ra nhiều lối đọc. Nó phù hợp với một thế hệ độc giả quen với việc tự kiến tạo quan điểm， không thích bị áp đặt. Dĩ nhiên， vẫn có những nhà phê bình kỳ cựu giữ nguyên lối viết nghiêm cẩn， nhưng họ không còn là trung tâm của bức tranh.Nhìn tổng thể， xu hướng phê bình văn học hiện nay đang vận động theo hai hướng song song: dân chủ hóa và phân mảnh. Dân chủ hóa giúp nhiều giọng nói được lắng nghe， nhưng phân mảnh khiến không có tiếng nói nào đủ lớn để tạo ra chuẩn mực chung. Điều này không hẳn xấu. Nó buộc mỗi người đọc phải tự rèn luyện khả năng thẩm định. Một cuốn sách hay không còn được bảo chứng bởi một tờ báo lớn， mà bởi sự đồng thuận tạm thời của một cộng đồng đủ tinh tế. Và trong cái hỗn độn đó， những bài phê bình tử tế。có tâm， có dẫn chứng， vẫn luôn tìm được chỗ đứng. Tôi tin vậy， sau nhiều năm đọc và viết phê bình， đôi khi chỉ để thuyết phục chính mình rằng văn học vẫn cần những người nói thật về nó.
