Nguyễn Dữ không viết truyện ngắn đầu tiên của Việt Nam. Nhưng với "Tản Viên từ phán sự lục"ảnViêntừphánsựlụcKhithầnthoạiViệtlênngôigiữadòngvănhọcđươngđạgiải pháp thanh lý đồ cũ， ông đã tạo ra một cú hích văn chương khiến hậu thế phải nhắc mãi. Trong bối cảnh văn học trung đại còn nặng tính giáo huấn， câu chuyện về vị thần núi Tản Viên và chàng thư sinh Ngô Tử Văn bỗng nổi bật như một hiện tượng lạ. Không phải vì nó kể chuyện thần linh， mà vì nó dám để con người đối thoại với thần linh bằng tư thế ngang hàng.Điều làm nên sức nổi bật của "Tản Viên từ phán sự lục" nằm ở nhân vật Ngô Tử Văn. Chàng không phải mẫu nho sinh cam chịu. Khi thấy ngôi đền hoang bị tà ma quấy nhiễu， Tử Văn đốt đền. Hành động ấy tưởng như ngông cuồng， nhưng lại là cú tát vào mặt thần quyền mục ruỗng. Tôi từng đọc lại truyện này ba lần， và lần nào cũng dừng ở đoạn Tử Văn bị bắt xuống âm phủ. Ở đó， chàng không run sợ. Chàng đứng trước Diêm Vương， kể tội bọn thần linh tham nhũng。ăn hối lộ. Lời lẽ sắc như dao. Một thư sinh trần tục dám vạch mặt cả bộ máy âm ty. Cái chất nổi bật ấy không đến từ phép thuật， mà từ nhân cách.Nhiều người bảo truyện này ca ngợi thần Tản Viên. Tôi không nghĩ vậy. Tản Viên xuất hiện muộn， chỉ để phán xử. Nhân vật trung tâm là Tử Văn. Nguyễn Dữ đã khéo léo đẩy thần thánh xuống hàng phụ。nhường sân khấu cho con người. Đó là điểm nổi bật về mặt tư tưởng. Giữa thế kỷ XVI， khi Nho giáo còn đè nặng， việc để một kẻ sĩ dám cãi lệnh thần linh là hành động liều lĩnh. Văn học Việt Nam thời đó hiếm khi làm vậy. "Tản Viên từ phán sự lục" vì thế không chỉ là truyện thần kỳ， mà còn là bản tuyên ngôn về lòng chính trực.Có một chi tiết tôi cho là đắt nhất: sau khi thắng kiện ở âm phủ， Tử Văn được phong làm phán sự đền Tản Viên. Chàng trở thành thần. Nhưng người đọc không thấy chàng biến thành một vị thần xa lạ. Chàng vẫn là Tử Văn， vẫn cương trực。vẫn ghét gian tà. Cái kết ấy không phải phần thưởng， mà là sự thừa nhận: chính nghĩa cuối cùng phải thắng. Đây là điểm nổi bật khiến truyện sống mãi trong tâm trí người Việt. Không phải vì thần thánh， mà vì con người.Đọc "Tản Viên từ phán sự lục" hôm nay， giữa vô vàn truyện ngắn hiện đại， tôi vẫn thấy nó sắc sảo. Nó không dài， không cầu kỳ. Nhưng nó nổi bật vì dám đặt câu hỏi: ai mới thực sự nắm quyền phán xử?
Kẻ có chức tước， hay kẻ có lòng ngay thẳng?Nguyễn Dữ trả lời bằng một câu chuyện ngắn gọn。
không thuyết giáo. Và chính sự im lặng ấy lại vang vọng nhất. Với tôi， "Tản Viên từ phán sự lục" là một trong những truyện ngắn hay nhất của văn học trung đại Việt Nam， không phải vì nó cổ， mà vì nó vẫn còn nguyên tính thời sự.
