Một tác phẩm văn học phân tích không nằm ở việc tóm tắt cốt truyện hay liệt kê nhân vật. Nó bắt đầu từ khoảnh khắc người đọc nhận ra mình đang bị dẫn dắt vào một trò chơi ngôn từântíchtácphẩmvănhọcKhingườiđọctrởthànhkẻđồnglõlưu ý khi viết CV， nơi mỗi câu chữ đều có thể là một cái bẫy. Tôi từng đọc lại 'Chí Phèo' của Nam Cao sau nhiều năm， và điều khiến tôi dừng lại không phải bi kịch của Chí。mà là cách tác giả để cho Bá Kiến cười. Tiếng cười ấy không hề vô hại. Nó là một chỉ dấu cho hệ thống quyền lực đã biến con người thành công cụ. Phân tích tác phẩm văn học， vì thế， không phải là công việc của một thư ký ghi chép， mà là của một kẻ điều tra những dấu vết mờ nhòe trong văn bản.Điều thú vị là mỗi tác phẩm văn học phân tích lại mở ra một tầng nghĩa mới khi ta thay đổi góc nhìn. Lấy 'Tắt đèn' của Ngô Tất Tố. Nhiều người chỉ thấy chị Dậu là biểu tượng của người phụ nữ nông dân bị áp bức. Nhưng nếu chú ý đến cách tác giả miêu tả căn nhà， cái chõng tre， nồi cháo cám， ta thấy một hệ thống kinh tế - xã hội đang bào mòn từng ngày. Tôi đã từng ngồi ở một quán cà phê vỉa hè Sài Gòn。nghe hai người đàn ông trung niên tranh luận về nhân vật Xuân Tóc Đỏ trong 'Số đỏ'. Họ cãi nhau gay gắt， người thì bảo hắn là kẻ cơ hội， người lại bảo hắn là sản phẩm tất yếu của xã hội thượng lưu rởm. Cuộc tranh luận ấy không có hồi kết， và đó chính là dấu hiệu của một tác phẩm văn học phân tích thành công: nó không cho ta câu trả lời， nó cho ta thêm câu hỏi.
Vậy làm thế nào để một phân tích tác phẩm văn học không sa vào sáo rỗng?Tôi cho rằng phải bắt đầu từ những chi tiết nhỏ nhất. Trong 'Mùa lá rụng trong vườn' của Ma Văn Kháng， có một đoạn tả mùi hương của bánh chưng luộc. Mùi hương ấy không chỉ gợi Tết， mà còn gợi sự tàn phai của một gia đình truyền thống. Nếu người phân tích chỉ nói 'tác phẩm thể hiện sự đổ vỡ của gia đình phong kiến'。thì đó là một kết luận đúng nhưng vô dụng. Cái cần là chỉ ra mùi hương ấy ám vào từng nhân vật như thế nào， và tại sao nhân vật bà nội lại khóc khi ngửi thấy nó. Phân tích văn học là công việc của một thám tử ngôn từ， không phải của một quan tòa phán xét. Mỗi tác phẩm văn học phân tích đòi hỏi người đọc phải từ bỏ thói quen tìm kiếm 'ý nghĩa đúng' để bước vào vùng đất của những diễn giải có thể xung đột.Một điều tôi nhận ra sau nhiều năm đọc và viết: các tác phẩm văn học phân tích thường bị đánh giá thấp vì người ta nhầm lẫn giữa phân tích và kể lại. Kể lại thì dễ， chỉ cần trí nhớ. Phân tích thì khó。cần sự nghi ngờ. Tôi từng chứng kiến một buổi thuyết trình về 'Người lái đò sông Đà' của Nguyễn Tuân， trong đó diễn giả say sưa ca ngợi vẻ đẹp hung bạo của con sông mà quên mất rằng chính Nguyễn Tuân đã viết về sông Đà như một sinh thể có tâm hồn. Nếu không phân tích được cái 'tôi' của Nguyễn Tuân đằng sau những câu văn uốn lượn， thì mọi lời khen đều là sáo ngữ. Phân tích tác phẩm văn học， xét đến cùng， là một hành vi đối thoại. Người đọc không đứng bên ngoài văn bản để mổ xẻ nó， mà bước vào trong đó， chấp nhận bị thay đổi， và đôi khi bị tổn thương.Cuối cùng， giá trị của một tác phẩm văn học phân tích không nằm ở việc nó đúng hay sai。mà ở việc nó có khiến ta phải đọc lại tác phẩm gốc hay không. Tôi có một người bạn làm giáo viên văn ở Hải Phòng. Cô ấy bảo rằng sau khi phân tích 'Đời thừa' của Nam Cao với học sinh， em nào cũng hỏi: 'Vậy tại sao Hộ không ly hôn?
' Câu hỏi ấy không có trong sách giáo khoa， không có trong bài giảng. Nó xuất hiện vì cô ấy đã không dạy học sinh tóm tắt， mà dạy chúng nghi ngờ. Đó là lúc một tác phẩm văn học phân tích thực sự hoàn thành nhiệm vụ: biến người đọc thành kẻ đồng lõa trong việc tạo ra ý nghĩa. Và như thế， văn học không còn là một di tích để chiêm ngưỡng， mà là một cuộc trò chuyện không bao giờ kết thúc.
