Một buổi tối cuối tháng 10ướngvănhọclànhânhọchiệnnayKhingòibútquayvềvớiconngườớt tại nhà。tại một quán cà phê nhỏ trên đường Nguyễn Du， TP.HCM， nhóm sinh viên khoa Văn học so sánh vẫn ngồi lại sau giờ học. Họ tranh luận về xu hướng văn học là nhân học hiện nay – không phải như một khái niệm hàn lâm， mà như một thực tế đang diễn ra trong từng trang viết. Giáo sư Trần Văn A， người dẫn dắt buổi thảo luận， đặt câu hỏi: “Nếu văn học không còn là tấm gương soi chiếu con người， thì nó là gì”. Câu hỏi ấy ám ảnh tôi suốt nhiều ngày.Thực tế， xu hướng văn học là nhân học hiện nay không chỉ dừng ở lý thuyết. Nó hiện diện trong những tác phẩm đoạt giải gần đây như “Chuyện người con gái Nam Xương” thời hiện đại hóa， hay tiểu thuyết “Cõi người rung chuông tận thế” của Hồ Anh Thái – nơi tác giả mổ xẻ tâm lý con người trước biến động xã hội. Nhà văn Nguyễn Bình Phương từng nói trong một cuộc phỏng vấn năm 2022: “Tôi viết về con người， không phải về ý thức hệ”. Chính cách tiếp cận này khiến độc giả trẻ tìm đến văn học như một liệu pháp tinh thần。thay vì tìm kiếm cốt truyện ly kỳ. Số lượng sách văn học bán ra tại các nhà sách lớn ở Hà Nội và TP.HCM trong 6 tháng đầu năm 2023 tăng 18% so với cùng kỳ， phần lớn là các tác phẩm khai thác chiều sâu nội tâm.Tôi nhớ một lần trò chuyện với nhà văn trẻ Đỗ Thị Hằng. Cô kể về việc dành ba tháng sống cùng những người lao động nghèo ở bến xe miền Đông để viết tập truyện ngắn “Những khuôn mặt không tên”. Cô bảo: “Tôi không muốn viết về họ như những nạn nhân. Tôi muốn viết về họ như những con người đang sống， đang yêu， đang giận”. Cách làm này phản ánh đúng tinh thần của xu hướng văn học là nhân học hiện nay: tác giả không đứng trên cao nhìn xuống。mà hòa mình vào đời sống để hiểu và tái hiện. Một sinh viên năm cuối chia sẻ với tôi rằng bạn ấy từ bỏ đề tài “văn học và chiến tranh” để chuyển sang “văn học và nỗi cô đơn đô thị”. Bạn nói: “Em muốn viết về những người quanh em， những người đang vật lộn với cơm áo， không phải về những anh hùng xa xôi”.
Sự dịch chuyển này không phải ngẫu nhiên. Khi xã hội ngày càng phức tạp， con người có nhu cầu tìm lại chính mình qua trang viết. Các nhà xuất bản cũng nhạy bén hơn: họ ưu tiên bản thảo khai thác tâm lý， thân phận con người thay vì các đề tài lịch sử hoành tráng. Nhà phê bình Lê Hồng Lâm nhận định trên báo Văn nghệ: “Độc giả không còn muốn nghe những bài học đạo đức. Họ muốn thấy mình trong đó”. Tuy nhiên， không phải ai cũng đồng tình. Một số ý kiến cho rằng xu hướng văn học là nhân học hiện nay dễ dẫn đến sự sa đà vào nội tâm cá nhân。thiếu tính phản biện xã hội. Nhưng thực tế， chính việc đào sâu vào nhân học lại giúp văn học chạm đến những vấn đề lớn lao hơn: bất công， tha hóa， khát vọng tự do.
Đêm đã khuya。quán cà phê đóng cửa. Nhóm sinh viên vẫn chưa hết chuyện. Tôi rời đi， trong đầu vang lên câu nói của một bạn trẻ: “Văn học không cần dạy tôi làm người. Nó chỉ cần cho tôi thấy tôi đang là ai”. Có lẽ đó chính là lý do xu hướng văn học là nhân học hiện nay không chỉ tồn tại mà còn ngày càng mạnh mẽ. Khi mọi thứ khác đều có thể bị thay thế bởi công nghệ， thì nhu cầu được thấu hiểu và được là chính mình vẫn là điều duy nhất không thể số hóa. Và văn học， với tư cách là nhân học， đang đảm nhận sứ mệnh đó.
