Bài nghị luận văn học phân tích không còn là đặc quyền của học sinh giỏi chuyên văn. Một cô bé lớp 10 ở trường huyện miền núiịluậnvănhọcphântíchKhingườiviếttrẻchạmvàotácphẩcá trê mùa mưa， trong bài kiểm tra giữa kỳ về truyện ngắn “Lặng lẽ Sa Pa”， đã viết: “Anh thanh niên không chọn cô đơn. Anh chọn ở lại với nỗi cô đơn ấy， và biến nó thành bạn” Giáo viên chấm bài kể lại rằng bà đã phải đọc đi đọc lại câu văn đó. Nó không mượt mà。thậm chí hơi lặp từ. Nhưng nó chạm. Đó chính là dấu hiệu đầu tiên của một bài nghị luận văn học phân tích tử tế: người viết dám đặt mình vào tác phẩm， thay vì đứng ngoài và ca ngợi.Nhiều giáo viên than phiền học sinh bây giờ “viết văn như copy”. Nhưng thử nhìn vào cách các em được dạy. Một đề bài nghị luận văn học phân tích thường đi kèm dàn ý mẫu: mở bài giới thiệu tác giả， tác phẩm;thân bài phân tích nhân vật。phân tích nghệ thuật;kết bài khẳng định giá trị. Cấu trúc ấy không sai. Nhưng khi lặp đi lặp lại hàng chục lần， học sinh bắt đầu tin rằng phân tích văn học là điền vào chỗ trống. Có em còn hỏi tôi: “Cô ơi， đoạn này phân tích tâm lý hay phân tích nghệ thuật ạ” Câu hỏi ấy khiến tôi giật mình. Phân tích văn học không phải là dán nhãn. Nó là quá trình đọc chậm， dừng lại ở một chi tiết nhỏ， và tự hỏi vì sao tác giả viết như vậy mà không viết cách khác.Tôi từng chứng kiến một tiết dạy về bài thơ “Đàn ghi ta của Lor-ca” của Thanh Thảo. Giáo viên yêu cầu học sinh gạch chân những từ láy. Một nam sinh giơ tay: “Thưa cô， từ ‘li-la li-la li-la’ không phải từ láy， nó là tượng thanh” Cả lớp cười. Giáo viên mỉm cười bảo: “Vậy em thử nghĩ xem， tại sao tác giả dùng tượng thanh thay vì từ láy” Cuộc thảo luận sau đó kéo dài gần hai mươi phút. Học sinh tranh luận về tiếng đàn， về cái chết。về sự im lặng. Không ai nhắc đến “nghệ thuật sử dụng từ ngữ” như trong sách tham khảo. Nhưng ai cũng hiểu. Một bài nghị luận văn học phân tích hay bắt đầu từ những câu hỏi nhỏ như thế， không phải từ những lời khen có cánh dành cho tác giả.
Thực tế， kỹ năng phân tích trong nghị luận văn học không thể hình thành qua việc học thuộc lòng. Tôi có một học trò cũ， từng rất sợ môn Văn. Em bảo: “Em đọc tác phẩm mà không biết phải nói gì” Tôi đưa cho em một quyển truyện ngắn của Nguyễn Ngọc Tư và yêu cầu: “Đọc xong。viết cho cô ba câu hỏi mà em muốn hỏi tác giả” Ba tuần sau， em nộp một bài nghị luận văn học phân tích về truyện “Cánh đồng bất tận”. Bài viết không có dàn ý， không có câu chủ đề in đậm. Nhưng nó có một giọng điệu riêng， có những chỗ em dừng lại và tự vấn. Em viết: “Tôi không tin nhân vật người cha hoàn toàn xấu. Tôi chỉ tin ông ấy không biết cách yêu thương” Đó là một nhận định chủ quan， có thể gây tranh cãi. Nhưng nó là của em. Và nó đáng để đọc.
Nghị luận văn học phân tích， suy cho cùng。là một cuộc đối thoại. Người viết không đứng dưới tác phẩm để ngước nhìn， cũng không đứng trên để phán xét. Họ đứng ngang hàng， đặt câu hỏi， và chấp nhận rằng có những câu hỏi không có câu trả lời cuối cùng. Khi học sinh hiểu điều đó， bài viết của các em thôi rập khuôn. Chúng bắt đầu có nhịp， có chỗ ngập ngừng， có những câu văn ngắn như một tiếng thở dài. Và người chấm bài， đôi khi， sẽ quên mất mình đang chấm điểm.
