Hai tuần sau khi nhận giải thưởng Hội Nhà văn Việt Nam 2023ảithưởngtrongsáchvănhọcKhidanhhiệukhôngcònlàtấmvébảochứsửa chữa đồ gia dụng， cuốn tiểu thuyết 'Mùa hè không tên' của tác giả trẻ Lê Minh đã bán thêm được 1.200 bản – con số không tệ với một tác phẩm văn học thuần túy. Nhưng điều đáng nói nằm ở chỗ: 70% số sách bán ra đến từ các nhà sách trực tuyến。nơi độc giả mua theo cảm hứng， chứ không phải từ hệ thống phát hành truyền thống. Giải thưởng trong sách văn học， xét cho cùng， đang dần trở thành một dạng 'bảo chứng mềm' – đủ để tạo niềm tin ban đầu， nhưng không còn đủ sức khuynh đảo thị trường như cách đây một thập kỷ.Tôi từng dự một buổi ra mắt sách ở Hà Nội cuối năm ngoái. Tác giả đứng trên bục， tay cầm tập bản thảo đã đóng dấu giải thưởng， giọng run run kể về bốn năm viết trong căn phòng trọ 12 mét vuông. Khán phòng chật kín， nhưng phần lớn là sinh viên đến vì tò mò. Một bạn ngồi cạnh tôi thì thầm: 'Em chưa đọc sách， nhưng thấy có giải nên mua thử.' Đó là một phản ứng rất thật. Giải thưởng trong sách văn học tạo ra hiệu ứng đám đông， nhưng hiệu ứng ấy có bền không lại là chuyện khác. Ba tháng sau， tôi quay lại nhà sách đó， cuốn tiểu thuyết vẫn nằm ở kệ 'Văn học Việt Nam đương đại'。nhưng bìa đã bám bụi mờ.
Điều này không có nghĩa giải thưởng mất giá. Nó chỉ đang thay đổi chức năng. Nếu trước đây， một giải thưởng trong sách văn học thường gắn liền với uy tín của hội đồng thẩm định và sự tò mò của công chúng， thì nay nó phải cạnh tranh với mạng xã hội， với các buổi livestream bán sách， với những cuốn sách không giải nhưng có cộng đồng fan hùng hậu. Tôi biết một trường hợp ngược: 'Người đàn bà trong căn nhà có ba cửa sổ' của tác giả Hạ Vũ không đoạt bất kỳ giải nào， nhưng nhờ một video review dài 7 phút trên TikTok， sách bán được hơn 8.000 bản chỉ trong hai tháng. Vậy đấy， giải thưởng trong sách văn học vẫn là một cái gì đó đáng để theo đuổi。nhưng nó không còn là con đường độc đạo dẫn đến độc giả.Nhìn rộng hơn， các giải thưởng văn học trong nước đang đối diện với bài toán minh bạch. Năm 2022， một giải thưởng uy tín trao cho cuốn truyện ngắn của tác giả đã có quan hệ với thành viên hội đồng， dư luận xôn xao một thời gian rồi lắng xuống. Nhưng niềm tin thì không lắng xuống theo. Độc giả trẻ giờ đây đọc kỹ danh sách đề cử， tra thông tin tác giả， thậm chí so sánh với các giải thưởng trong khu vực. Họ không còn mua sách chỉ vì bìa có dán huy hiệu giải thưởng. Đó là một sự dịch chuyển thú vị: giải thưởng trong sách văn học buộc phải tự chứng minh giá trị của mình bằng chất lượng tác phẩm。chứ không thể dựa vào danh tiếng của hội đồng.Cuối cùng， tôi nghĩ giải thưởng trong sách văn học nên được nhìn như một điểm khởi đầu， không phải đích đến. Một cuốn sách đoạt giải có thể bán được vài nghìn bản。nhưng để sống trong ký ức độc giả， nó cần nhiều hơn thế. Tôi vẫn giữ thói quen đọc lại những cuốn từng đoạt giải sau vài năm， và nhận ra: những cuốn còn đọng lại thường không phải cuốn được nhắc đến nhiều nhất lúc trao giải， mà là cuốn khiến người ta phải gấp lại， ngồi im vài phút， rồi mở lại từ trang đầu. Giải thưởng có thể mở cánh cửa， nhưng chính người đọc mới là người quyết định ai được bước vào phòng khách của văn học.
