Chị Nguyễn Thị HòaănhọcdângianhômnayKhitiếnghátxưahòavàonhịpsốnghiệnđạbò lúc lắc ngày lễ， một nghệ nhân hát xoan ở Phú Thọ， mở điện thoại cho tôi xem clip hát xoan do chị quay bằng điện thoại di động. Ánh sáng không đẹp， âm thanh hơi rè， nhưng hàng nghìn lượt xem và bình luận rôm rả của các bạn trẻ cho thấy một điều: văn học dân gian hôm nay không còn nằm im trong sách vở hay những buổi diễn hiếm hoi. Nó đang len lỏi vào đời sống qua màn hình nhỏ， qua những buổi livestream， qua các dự án cộng đồng do chính người trẻ khởi xướng. Có người bảo rằng văn học dân gian đang mai một. Nhưng nhìn cách chị Hòa kiên trì truyền dạy từng làn điệu cho các cháu nhỏ mỗi tối cuối tuần， tôi nghĩ khác. Vấn đề không phải là mất hay còn。mà là cách chúng ta đối thoại với nó ra sao.
Dạo một vòng các hội sách gần đây， tôi bắt gặp không ít ấn phẩm mới lạ: truyện cổ tích được minh họa lại theo phong cách hiện đại， ca dao được chuyển thể thành thơ song ngữ， thậm chí có cả những cuốn sách tương tác cho phép người đọc quét mã QR để nghe kể chuyện. Một nhóm sinh viên ở Hà Nội còn tổ chức workshop kể chuyện dân gian bằng hình thức kịch rối đen。thu hút đông đảo khán giả nhí. Những nỗ lực ấy cho thấy văn học dân gian hôm nay không chỉ được bảo tồn nguyên vẹn mà còn được làm mới để phù hợp với thị hiếu tiếp nhận. Tuy nhiên， làm mới không có nghĩa là tùy tiện cắt gọt. Tôi từng chứng kiến một buổi thảo luận sôi nổi về việc có nên thay đổi kết thúc của truyện Tấm Cám để phù hợp với tâm lý trẻ em hiện đại. Ý kiến trái chiều， nhưng chính những tranh luận như vậy lại là dấu hiệu đáng mừng: công chúng vẫn quan tâm và muốn hiểu sâu hơn về di sản tinh thần của cha ông.Có một thực tế ít được nhắc đến: văn học dân gian hôm nay đang trở thành nguồn cảm hứng cho nhiều loại hình nghệ thuật đương đại. Một đạo diễn trẻ ở TP.HCM vừa ra mắt vở kịch lấy cảm hứng từ truyền thuyết Sơn Tinh – Thủy Tinh， nhưng đặt trong bối cảnh biến đổi khí hậu. Một nhạc sĩ indie phối lại làn điệu quan họ với nhạc điện tử， tạo nên bản hit được giới trẻ chia sẻ rầm rộ. Những sáng tạo ấy không làm mất đi cái hồn cốt của văn học dân gian。mà ngược lại， giúp nó sống động hơn trong tâm trí người nghe. Dĩ nhiên， không phải thử nghiệm nào cũng thành công. Có dự án bị chỉ trích vì làm sai lệch giá trị nguyên bản. Nhưng theo tôi， trong dòng chảy của văn học dân gian hôm nay， việc dám thử nghiệm và chấp nhận va chạm là con đường tất yếu để tìm ra tiếng nói mới.Điều khiến tôi trăn trở là khoảng cách giữa những nỗ lực bảo tồn và đời sống thực tế của nhiều làng quê. Ở một số nơi， các câu lạc bộ hát then， hát ví vẫn duy trì sinh hoạt đều đặn， nhưng thành viên chủ yếu là người lớn tuổi. Lớp trẻ đi làm ăn xa， ít có thời gian tham gia. Văn học dân gian hôm nay， nếu chỉ dừng lại ở các dự án truyền thông rầm rộ mà thiếu đi sự tiếp nối từ thế hệ kế cận， sẽ rất khó bền vững. Tôi nhớ lời một nghệ nhân ở Bắc Ninh tâm sự: “Mình truyền dạy không phải để các cháu thành nghệ nhân， mà để trong lòng chúng có một chỗ cho quê hương” Câu nói giản dị ấy khiến tôi tin rằng。
dù hình thức có thay đổi thế nào， văn học dân gian vẫn cần được nuôi dưỡng từ gốc rễ cộng đồng.Chiều muộn， tôi ngồi nghe chị Hòa hát một đoạn xoan cổ. Giọng chị vẫn trong， dù tuổi đã ngoài sáu mươi. Xung quanh， lũ trẻ con vừa xem điện thoại vừa ngân nga theo điệu hát. Chẳng ai bảo ai。chúng tự nhiên hòa vào nhịp phách. Có lẽ văn học dân gian hôm nay không cần những tuyên ngôn to tát. Nó chỉ cần được sống， được hát。được kể mỗi ngày， bằng bất cứ phương tiện nào mà con người thấy thoải mái nhất. Và đôi khi， chính sự hồn nhiên của những đứa trẻ ấy lại là thước đo chân thực nhất cho sức sống của di sản.
