Bức tranh “Đám cưới chuột” khổ lớn vừa được một nhà sưu tập Hà Nội trả 45 triệu đồng tại phiên đấu giá trực tuyến cuối tuần qua. Người muaátrịmỹthuậtcủatranhdângianĐôngHồnhìntừgócđộthịtrườcá basa ngày lễ， anh Trần Văn Hùng， nói rằng anh không quan tâm đến chất liệu giấy dó hay màu điệp truyền thống – điều anh nhìn là giá trị mỹ thuật trong từng nét khắc gỗ. Thị trường tranh dân gian đang ấm lên， nhưng ít ai để ý rằng chính cách người mua cảm nhận cái đẹp mới là thứ định hình nên giá trị thực của dòng tranh này.Tôi có dịp về làng Đông Hồ (Thuận Thành， Bắc Ninh) vào một chiều mưa phùn. Trong xưởng nhà nghệ nhân Nguyễn Hữu Hòa， mùi mực lá tre và nhựa thông xộc vào mũi. Ông Hòa vừa in xong bộ “Tứ quý” – bốn tờ giấy dó còn ẩm， màu đỏ son từ sỏi son núi Hiệp Hòa chưa khô hẳn. Ông bảo: “Khách bây giờ hỏi mua tranh thường chỉ chụp ảnh đăng mạng， ít ai ngồi ngắm lâu. Nhưng người sành， họ chỉ tay vào con mắt chuột hay cái đuôi cá chép – đó là chỗ giá trị mỹ thuật nằm ở đấy” Cái nhìn của ông Hòa gợi mở: giá trị mỹ thuật không phải là nhãn mác dán lên tờ tranh。mà là khả năng gợi mở thị giác và cảm xúc nơi người xem.Một khảo sát nhỏ tôi thực hiện với 30 khách mua tranh tại phố Hàng Mã (Hà Nội) cho thấy: 70% chọn tranh vì màu sắc hài hòa， 20% vì bố cục lạ， chỉ 10% quan tâm đến xuất xứ. Điều này lý giải vì sao những bản in lại từ bản khắc cũ vẫn bán chạy， dù giới nghiên cứu phê phán là “mất hồn”. Thực tế， giá trị mỹ thuật của một bức tranh dân gian không cố định. Nó thay đổi theo thời gian và theo mắt người nhìn. Bản in năm 2024 dùng giấy công nghiệp， màu acrylic。nhưng nếu người thợ khắc vẫn giữ được độ mảnh của nét chữ Nho， cái duyên của dáng chuột， thì với người mua trẻ， đó vẫn là cái đẹp đáng tiền.Nhà nghiên cứu mỹ thuật Phan Cẩm Thượng từng nói với tôi trong một lần phỏng vấn: “Tranh dân gian không cần được bảo tồn nguyên vẹn như cổ vật. Cái cần giữ là tinh thần tạo hình – cách người xưa đơn giản hóa hình khối để kể chuyện” Tôi thấy điều này đúng khi xem một bức “Ngũ hổ” do một họa sĩ trẻ ở Huế vẽ lại bằng màu nước trên nền vải. Anh không dùng điệp， không in khắc， nhưng thần thái của năm con hổ vẫn toát lên vẻ uy nghiêm。dữ dội. Giá trị mỹ thuật ở đây đã dịch chuyển từ kỹ thuật in sang ngôn ngữ hội họa đương đại. Người xem khó tính có thể chê， nhưng nó vẫn bán được cho các quán cà phê phong cách Đông Dương.Điều đáng bàn là nhiều dự án “phục dựng tranh dân gian” hiện nay chỉ chạy theo số lượng. Một cơ sở ở Hà Nội in 10.000 bản “Lợn đàn” trong ba tháng， màu đỏ chói， giấy mỏng tang. Nhìn từ xa rất bắt mắt. Nhưng đưa lên tay， tôi thấy mảng màu bết lại， đường nét nhòe. Người mua có thể không nhận ra， nhưng thời gian sẽ trả lời. Giá trị mỹ thuật bền vững không nằm ở sự tiện lợi. Nó nằm ở chỗ người thợ dám giữ lại cái khó – pha màu tự nhiên。
in thủ công từng tờ， chấp nhận năng suất thấp. Và người mua， nếu tinh ý， sẽ trả giá xứng đáng cho cái khó đó.
