Một cuốn tiểu thuyết đoạt giải thưởng lớnậnđịnhvănhọcKhingườiđọckhôngcòntinvàolờinhậnxéthịt bò ngon gần đây， được giới phê bình ca ngợi hết lời， nhưng người đọc trẻ lại bỏ dở sau ba chương. Trên các diễn đàn văn học， những bài nhận xét chê bai gay gắt xuất hiện dày đặc。trong khi các bài khen ngợi có phần sáo rỗng. Khoảng cách giữa nhận định văn học chuyên nghiệp và trải nghiệm thực tế của công chúng ngày càng rộng. Điều này đặt ra câu hỏi: liệu nhận xét văn học còn giữ được vai trò định hướng， hay đã trở thành một nghi thức xã giao?Tôi từng tham gia một buổi tọa đàm ra mắt sách tại Hà Nội. Diễn giả， một nhà phê bình có uy tín， dành gần hai mươi phút để phân tích cấu trúc tự sự của tác phẩm， nhấn mạnh tính đổi mới trong kỹ thuật viết. Khán giả im lặng lắng nghe. Đến phần hỏi đáp， một sinh viên đứng lên: “Thưa ông， nhưng em thấy truyện buồn ngủ quá” Cả hội trường cười. Nhà phê bình thoáng lúng túng， rồi đáp: “Có thể bạn chưa quen với nhịp điệu chậm” Câu trả lời ấy cho thấy một khoảng trống: nhận định văn học đôi khi chỉ nói với nhau。không nói với người đọc phổ thông. Nhận xét văn học， nếu thiếu sự kết nối với cảm nhận thực tế， dễ rơi vào tự thuyết phục.
Không phải ngẫu nhiên mà nhiều cây bút trẻ hiện nay chọn cách viết nhận xét ngắn trên mạng xã hội thay vì những bài phê bình dài. Họ đăng một đoạn trích， kèm vài câu bình luận cá nhân， và nhận về hàng trăm lượt tương tác. Cách làm này có nhược điểm: thiếu chiều sâu。dễ a dua. Nhưng nó cũng có ưu điểm: chân thật， gắn với trải nghiệm đọc cụ thể. Một người đọc ở Đà Nẵng nhận xét về tiểu thuyết “Mùa đông không lạnh” rằng nhân vật nữ chính “nói chuyện như đang đọc diễn văn” – lời nhận xét ấy， dù không hàn lâm， lại khiến nhiều người gật gù. Đôi khi， nhận xét văn học hiệu quả nhất lại đến từ những người không được đào tạo bài bản về phê bình.Vậy một nhận định văn học có giá trị cần dựa trên điều gì?Theo tôi， trước hết là sự trung thực với văn bản. Người nhận xét phải chỉ ra được cái hay， cái dở bằng dẫn chứng cụ thể， không thể chỉ nói “tác phẩm giàu cảm xúc” mà không giải thích vì sao. Thứ hai， nhận xét cần đặt tác phẩm trong bối cảnh rộng hơn: so sánh với truyền thống。với các tác giả cùng thời， với những vấn đề xã hội đang diễn ra. Thứ ba， người viết nhận xét nên có thái độ khiêm nhường – thừa nhận rằng cảm nhận của mình chỉ là một góc nhìn. Những bài phê bình hay mà tôi từng đọc thường mở đầu bằng một câu hỏi， không phải một lời khẳng định. Chúng mời gọi đối thoại， không áp đặt phán xét.Thực tế， một số nhà phê bình Việt Nam đang cố gắng thay đổi cách viết nhận xét. Họ sử dụng ngôn ngữ gần gũi hơn。
tránh thuật ngữ rườm rà， và thường xuyên tương tác với bạn đọc trên các nền tảng số. Một ví dụ: nhà phê bình Trần Văn A (tên đã thay đổi) gần đây đăng loạt bài phân tích truyện ngắn trên Facebook， mỗi bài chỉ dài 300 chữ， kèm theo câu hỏi mở. Lượng tương tác tăng gấp ba lần so với khi ông viết trên báo giấy. Cách làm này cho thấy nhận định văn học không nhất thiết phải khô khan hay hàn lâm. Nó có thể linh hoạt， gần gũi， miễn là vẫn giữ được sự chính xác và chiều sâu cần thiết. Nhận xét văn học， suy cho cùng， là một cuộc trò chuyện – và cuộc trò chuyện nào cũng cần người nghe thực sự.
