Một buổi tối mưa tầm tã tại Gallery QuỳnhĐặcđiểmphêbìnhnghệthuậtGócnhìntừthựctiễnphòngtranhvàbáochívănhóchia sẻ về tối ưu hóa công cụ tìm kiếm， 45 Hàng Bún， Hà Nội. Chị Mai， chủ phòng tranh， lật cuốn sổ ghi cảm nhận của khách xem triển lãm 'Sắc màu phố cổ' rồi thở dài: 'Người ta khen đẹp， chê xấu， nhưng chẳng ai chỉ ra được vì sao bức 'Gánh hàng hoa' lại khiến người xem nín thở.' Điều này phản ánh một đặc điểm phê bình nghệ thuật ở Việt Nam: thiên về cảm tính。thiếu phân tích cấu trúc và ngữ cảnh sáng tác. Trong khi đó， phê bình phương Tây thường bắt đầu từ chất liệu， bố cục， ánh sáng. Sự khác biệt này không chỉ nằm ở học thuật mà còn ở cách công chúng tiếp nhận tác phẩm.
Tôi từng dự một hội thảo về đặc điểm phê bình nghệ thuật tại Viện Văn hóa Nghệ thuật quốc gia， nơi nhà nghiên cứu Phạm Trung chia sẻ: 'Phê bình không phải là phán xét， mà là đối thoại.' Ông kể về trường hợp họa sĩ Lê Quý， người bị một bài báo mạng chỉ trích là 'vẽ như trẻ con'. Bài báo đó không phân tích kỹ thuật vẽ， không đặt tác phẩm trong dòng chảy nghệ thuật Đông Dương， chỉ dùng từ ngữ cảm tính. Hậu quả: Lê Quý mất ba hợp đồng triển lãm. Đặc điểm phê bình nghệ thuật ở đây bộc lộ nhược điểm chết người: thiếu dẫn chứng cụ thể。thiếu so sánh lịch sử， và thường bị chi phối bởi quan hệ cá nhân. Ngược lại， một cây bút kỳ cựu như Trần Hậu Tuấn lại có thói quen đến xưởng vẽ， xem hàng trăm bức， ghi chép tỉ mỉ từng nét cọ. Ông nói: 'Phê bình phải bắt đầu từ việc nhìn lâu hơn người khác.'Điều đáng nói là đặc điểm phê bình nghệ thuật không chỉ nằm ở nội dung mà còn ở kênh truyền tải. Báo Văn Nghệ Trẻ có chuyên mục 'Góc nhìn tác phẩm' do nhà phê bình Nguyễn Linh phụ trách. Mỗi bài viết của ông thường dài 1.200 chữ， dẫn ít nhất ba nguồn tài liệu nước ngoài。và luôn có phần phản biện ý kiến trái chiều. Ngược lại， nhiều trang mạng xã hội về nghệ thuật lại đăng những bài 300 chữ với tiêu đề giật gân như 'Bức tranh 10 tỷ đồng này có thực sự đẹp?'. Sự phân cực này tạo ra hai thái cực: phê bình hàn lâm khô khan và phê bình câu view. Cá nhân tôi thấy， đặc điểm phê bình nghệ thuật Việt Nam đang thiếu một tầng trung gian: những bài viết vừa dễ hiểu， vừa có chiều sâu phân tích， vừa tôn trọng người sáng tạo.Một ví dụ khác đến từ giới nhiếp ảnh. Triển lãm 'Hà Nội 36 phố' của nghệ sĩ Vũ Anh mở cửa miễn phí trong ba tuần. Trên bảng ghi cảm nhận， có người viết: 'Ảnh cháy sáng。bố cục rối.' Nhưng không ai giải thích thế nào là cháy sáng trong nhiếp ảnh đường phố， hay tại sao bố cục rối lại là dụng ý của tác giả. Nhà phê bình trẻ Hoàng My đã viết một bài phân tích 800 chữ， chỉ ra rằng Vũ Anh cố tình dùng ánh sáng gắt để tái hiện cái nóng 40 độ của phố cổ mùa hè. Bài viết đó sau được đăng lại trên tạp chí Nhiếp ảnh， và Vũ Anh nhận thêm hai lời mời triển lãm ở TP.HCM. Đặc điểm phê bình nghệ thuật ở đây đã thay đổi: từ chê bai cảm tính sang phân tích bối cảnh. Tôi tin rằng， nếu nhiều cây bút chịu khó đến xưởng， phỏng vấn nghệ sĩ， và đọc tài liệu lý luận， nền phê bình sẽ bớt rủi ro cho người sáng tạo.
Nhìn rộng ra， đặc điểm phê bình nghệ thuật Việt Nam đang ở giai đoạn giao thoa giữa truyền thống cảm tính và yêu cầu phân tích khoa học. Các trường đại học như Đại học Mỹ thuật Việt Nam đã đưa môn 'Phương pháp luận phê bình' vào giảng dạy từ năm 2018. Sinh viên năm cuối được yêu cầu viết bài phê bình 1.500 chữ về một tác phẩm đương đại， kèm ít nhất năm tài liệu tham khảo. Kết quả khảo sát nội bộ năm 2023 cho thấy 62% sinh viên thừa nhận gặp khó khăn khi phân tích ngữ cảnh xã hội của tác phẩm. Con số này cho thấy đặc điểm phê bình nghệ thuật cần được rèn luyện từ ghế nhà trường， không chỉ dựa vào năng khiếu. Bản thân tôi từng chứng kiến một buổi phản biện tại Câu lạc bộ Nghệ thuật Đương đại， nơi hai nhà phê bình tranh luận gay gắt về tác phẩm sắp đặt của Trương Công Tùng. Người bảo vệ nói: 'Tác phẩm này tái hiện ký ức chiến tranh qua âm thanh.' Người phản đối đáp: 'Nhưng âm thanh đó lặp lại 20 phút， gây nhàm chán.' Cuối cùng， cả hai đồng ý rằng cần thêm dữ liệu về thính giác của người xem. Đó chính là phê bình dựa trên bằng chứng。một đặc điểm mà nền nghệ thuật Việt Nam đang dần hình thành.
