Đêm diễn của Nhà hát Chèo Hà Nội cuối tháng 4 vừa rồi chỉ lấp đầy chưa đến một nửa khán phòng. Những hàng ghế đỏ thẫm trống trảiựctrạngnghệthuậtbiểudiễnNhữngmảnhghépsángtốchia sẻ về xin việc thành công， thi thoảng mới có một vài khán giả trẻ lục tục bước vào muộn. Trên sân khấu， nghệ sĩ vẫn say sưa với từng điệu hát， nhưng ánh mắt họ nhìn xuống dưới dường như đang tìm kiếm một điều gì đó xa xăm. Thực trạng nghệ thuật biểu diễn ở Việt Nam hiện nay không thiếu những đêm diễn như thế – nơi tình yêu nghề vẫn cháy nhưng khán giả thì ngày một thưa dần.Theo thống kê chưa đầy đủ từ Hội Nghệ sĩ Sân khấu Việt Nam。cả nước có gần 200 đơn vị nghệ thuật biểu diễn chuyên nghiệp， nhưng chỉ khoảng 30% trong số đó hoạt động thường xuyên với lịch diễn đều đặn. Phần còn lại vật lộn với bài toán kinh phí， nhân lực và khán giả. Tôi có dịp trò chuyện với NSƯT Minh Hằng， người đã gắn bó với sân khấu kịch hơn ba mươi năm. Chị kể: “Có những tháng， cả đoàn phải tự bỏ tiền túi ra thuê địa điểm tập luyện. Diễn xong， tiền bán vé không đủ trả cát-xê cho diễn viên phụ” Câu chuyện ấy không còn lạ. Nó phản ánh một thực trạng nghệ thuật biểu diễn đang bị bào mòn từ bên trong bởi sự thiếu hụt nguồn lực và cả sự thờ ơ của công chúng.
Nhưng không phải tất cả đều ảm đạm. Những năm gần đây， các nhóm kịch độc lập như Nhà hát của những người thích đùa。hay các dự án âm nhạc dân gian đương đại của nghệ sĩ trẻ lại thu hút một lượng khán giả nhất định. Họ chọn cách tiếp cận khác: không dựa vào ngân sách nhà nước， không chờ đợi khán giả đến rạp mà mang nghệ thuật đến quán cà phê， sân vườn， thậm chí là không gian mạng. Một buổi diễn của nhóm Đuốc tại một quán nhỏ trên phố Hàng Bông tuần trước khiến tôi ngạc nhiên vì sự tương tác. Khán giả ngồi sát sân khấu， cười， khóc và tranh luận với diễn viên ngay sau vở diễn. Đó là một làn gió mới， nhưng cũng đặt ra câu hỏi: liệu mô hình tự phát này có đủ sức duy trì và nhân rộng， hay chỉ là những đốm sáng lẻ loi giữa thực trạng nghệ thuật biểu diễn còn nhiều bất cập?Một góc nhìn khác đến từ phía đào tạo. Trường Cao đẳng Nghệ thuật Hà Nội mỗi năm tuyển sinh hàng trăm học viên cho các chuyên ngành biểu diễn， nhưng đầu ra lại là bài toán nan giải. Nhiều em tốt nghiệp loại ưu vẫn phải chạy xe công nghệ hoặc làm trái ngành để mưu sinh. Cô giáo dạy thanh nhạc của tôi ngày trước từng nói: “Dạy các em hát hay là một chuyện， dạy các em sống được với nghề lại là chuyện khác” Thực trạng nghệ thuật biểu diễn vì thế không chỉ nằm ở sân khấu mà còn ở ghế nhà trường， ở cách chúng ta đào tạo và trao cơ hội cho thế hệ kế tiếp. Nếu không có chính sách đãi ngộ và môi trường biểu diễn ổn định。những tài năng trẻ sẽ dần rời bỏ con đường nghệ thuật.Nhìn từ góc độ quản lý， ông Nguyễn Văn Thành， một cán bộ Sở Văn hóa Thể thao Hà Nội， thừa nhận: “Chúng tôi biết các đơn vị khó khăn， nhưng ngân sách có hạn. Ưu tiên hiện nay là bảo tồn các loại hình truyền thống， còn các đoàn nghệ thuật khác phải tự chủ” Cách nói ấy vô tình tạo ra một khoảng trống lớn. Trong khi đó， các loại hình như xiếc， múa rối nước vẫn giữ được sức hút nhờ vào tính đặc thù và sự đầu tư bài bản. Sự phân hóa này khiến bức tranh thực trạng nghệ thuật biểu diễn trở nên không đồng đều. Có nơi rực rỡ đèn màu， có nơi lặng lẽ chờ những vị khách cuối cùng. Điều tôi luôn nghĩ: nghệ thuật biểu diễn không thể sống bằng hoài niệm. Nó cần hơi thở của hôm nay， từ cách làm mới đề tài đến cách tiếp cận khán giả。và cả những chính sách đủ mạnh để nghệ sĩ yên tâm cống hiến.
