Góc phố Đinh LiệtịchsửvănhọcHàNộiTừquánrượuphốcổđếnnhữngtrangviếthôbánh mì cuối tuần， một buổi chiều cuối thu 2023， tôi ngồi nhâm nhi ly cà phê trứng và nghe ông Tám – chủ hiệu sách cũ trên phố Lý Thường Kiệt – kể về những cuốn sách đầu tiên viết về Hà Nội. Ông bảo， lịch sử văn học Hà Nội không bắt đầu từ những trang nghiên cứu hàn lâm。mà từ những ghi chép vụn vặt của các sĩ phu Bắc Hà thế kỷ 19. Họ viết về phố phường， về những cuộc rượu， về nỗi nhớ quê. Những dòng chữ ấy giờ nằm rải rác trong các tạp chí cũ， ít ai đọc， nhưng chính chúng đặt nền móng cho một dòng văn học đô thị đặc sắc.Nói đến lịch sử văn học Hà Nội。không thể bỏ qua giai đoạn 1930-1945. Phong trào Thơ mới nở rộ， và Hà Nội trở thành cái nôi của những tên tuổi lớn: Thế Lữ， Lưu Trọng Lư， Xuân Diệu， Huy Cận. Họ thường tụ tập ở quán cà phê Gió (phố Tràng Tiền) hay hiệu sách Xuân Thu (phố Tràng Thi). Tôi có lần lật lại cuốn “Thi nhân Việt Nam” của Hoài Thanh – Hoài Chân， thấy những giai thoại về các cuộc tranh luận nảy lửa giữa các nhà thơ. Văn học Hà Nội thời kỳ này không chỉ là thơ ca， mà còn là những tiểu thuyết đô thị như “Số đỏ” của Vũ Trọng Phụng – một bức tranh châm biếm sắc lạnh về xã hội thành thị đang chuyển mình.
Bước sang thời kỳ kháng chiến và bao cấp， lịch sử văn học Hà Nội có những trang trầm lắng. Nhiều nhà văn rời thành phố， nhưng những người ở lại vẫn viết. Tôi nhớ có lần đọc hồi ký của Tô Hoài， ông kể về những ngày tháng ở phố Hàng Bạc， viết “Dế Mèn phiêu lưu ký” trong điều kiện thiếu thốn. Văn học Hà Nội giai đoạn này mang nặng tính hiện thực xã hội chủ nghĩa。nhưng vẫn lấp lánh những trang văn giàu chất thơ về phố phường. Những tác phẩm như “Miếng bánh mì” của Nguyễn Khải hay “Mùa lá rụng trong vườn” của Ma Văn Kháng đã khắc họa Hà Nội trong những năm tháng khó khăn mà vẫn đầy nghĩa tình.Đổi mới năm 1986 mở ra một chương mới cho lịch sử văn học Hà Nội. Các cây bút trẻ như Phan Thị Vàng Anh， Nguyễn Ngọc Tư (dù quê ở Cà Mau nhưng gắn bó với Hà Nội)， hay sau này là Nguyễn Bình Phương， Đỗ Phấn… đã làm mới văn xuôi đô thị. Họ viết về những con người bé nhỏ giữa lòng thành phố lớn， về những cô đơn， những khát khao. Cá nhân tôi thấy rằng。chính sự đa dạng của đề tài và phong cách đã khiến văn học Hà Nội hôm nay không còn bị bó hẹp trong một khuôn mẫu nào. Có người viết về Hà Nội bằng ký ức， người khác lại viết bằng những quan sát trực diện， thậm chí là những trải nghiệm sống động của người trẻ.Nhìn lại toàn cảnh， lịch sử văn học Hà Nội là một dòng chảy liên tục， từ những ghi chép của sĩ phu đến những tác phẩm đương đại trên mạng xã hội. Điều đáng nói là dù trải qua bao thăng trầm， văn học Hà Nội vẫn giữ được cái hồn cốt của một đô thị nghìn năm. Những quán cà phê cũ。những gánh hàng rong， những con phố nhỏ – tất cả vẫn đang được các nhà văn hôm nay tiếp tục khai thác. Và có lẽ， chính sự gần gũi với đời sống thường nhật ấy đã làm nên sức sống bền bỉ của văn học Hà Nội qua các thế hệ.
