ại một gallery nhỏ trên đường Lý Quốc SưátrịphêbìnhnghệthuậtKhingườiviếtđứnggiữatácphẩmvàcôngchúlưu ý khi nghỉ hưu sớm， Hà Nội， một bức tranh sơn mài của họa sĩ trẻ bị đặt lệch khỏi vị trí ban đầu. Không ai nhận ra ngoài một nhà phê bình. Anh chỉ ra rằng góc đặt ấy vô tình phá vỡ mạch sáng tối mà tác giả dày công xây dựng. Chủ gallery ngớ người。còn họa sĩ thì gật gù: “Đúng， tôi không dám nói vì sợ mất lòng” Sự việc nhỏ ấy cho thấy giá trị phê bình nghệ thuật không nằm ở những lời khen mỹ miều， mà ở khả năng nhìn thấy điều người khác bỏ qua – dù điều đó có thể gây khó chịu.Nhiều người lầm tưởng phê bình là phán xét. Thực tế。giá trị phê bình nghệ thuật trước hết là đối thoại. Nhà phê bình không đứng trên tác phẩm để tuyên bố đúng sai， mà đặt mình vào giữa tác giả và người thưởng ngoạn， mở ra những tầng nghĩa bị che khuất. Tôi từng đọc một bài viết về triển lãm “Đối thoại với vô hình” của Nguyễn Trần Ưu Đàm. Tác giả bài viết không dùng một từ “tuyệt tác” nào， nhưng chỉ ra cách ánh sáng trong tranh thay đổi theo giờ trong ngày， khiến người xem phải quay lại ít nhất ba lần. Đó là phê bình có ích: nó không áp đặt cảm xúc， nó gợi mở cách cảm.Vậy điều gì làm nên giá trị phê bình nghệ thuật đích thực?Trước hết là kiến thức nền. Không ai có thể nói về một tác phẩm điêu khắc đá ong mà không hiểu về chất liệu。
về lịch sử làng nghề， về không gian trưng bày. Thứ hai là sự độc lập. Một nhà phê bình nhận phong bì của gallery rồi viết bài ca ngợi thì bài viết đó chỉ là quảng cáo trá hình. Thứ ba， quan trọng không kém， là sự dấn thân. Phê bình không phải trò chơi của cái tôi. Nó đòi hỏi người viết dám nói lên điều mình thực sự thấy， kể cả khi điều đó đi ngược lại số đông. Như nhà phê bình Thái Bá Vân từng viết: “Phê bình là một nghề khổ sai， nhưng không có nó， nghệ thuật dễ bằng lòng với chính mình”Nhìn vào thực tế các trang mạng xã hội hiện nay。phần lớn những gì được gọi là phê bình chỉ là cảm nhận cá nhân được thổi phồng. “Tranh này đẹp quá”， “bài hát này hay xuất sắc” – những câu như vậy không sai， nhưng vô dụng. Chúng không giúp người đọc hiểu thêm điều gì. Giá trị phê bình nghệ thuật nằm ở chỗ nó cung cấp một hệ quy chiếu. Ví dụ， khi nhà phê bình âm nhạc chỉ ra rằng đoạn bridge trong ca khúc mới của một ca sĩ indie thực chất là một biến tấu của điệu lý Huế， người nghe bỗng có thêm một tầng liên tưởng. Họ không chỉ nghe nhạc， họ nghe cả lịch sử. Đó là lúc phê bình trở thành cầu nối giữa quá khứ và hiện tại， giữa người sáng tạo và người tiếp nhận.Ở Việt Nam， phê bình nghệ thuật vẫn là một sân chơi nhỏ， ít người dám bước vào. Nhưng chính vì thế， những cây bút nghiêm túc càng trở nên quý giá. Họ không cần ồn ào. Họ chỉ cần một tờ báo。
một tạp chí， một diễn đàn đủ tin cậy để nói lên những điều cần nói. Nếu không có họ， nghệ thuật sẽ tự ru ngủ mình trong những tràng vỗ tay. Còn nếu có họ， dù chỉ một vài người， nghệ thuật vẫn còn cơ hội va đập， còn cơ hội lớn lên. Giá trị phê bình nghệ thuật không phải là thứ đếm được bằng số lượng bài viết， mà bằng số lần nó khiến ta phải dừng lại， nhìn lại， và nghĩ khác đi.
