Hội Nhà văn Việt Nam vừa công bố danh sách đề cử cho giải thưởng thường niênảithưởngvănhọcViệtNamKhingườiviếttrẻchọnngảrẽkháhướng dẫn sửa chữa đồ gia dụng， và điều đáng nói là vắng bóng nhiều tên tuổi lớn. Thay vào đó， những cây bút 8X， 9X xuất hiện dày đặc. Một hiện tượng không mới nhưng đang định hình lại cách nhìn về giải thưởng văn học ở Việt Nam.Tôi nhớ năm 2018， khi Nguyễn Một nhận giải thưởng Hội Nhà văn với tiểu thuyết "Ngược mặt trời"。dư luận chia hai luồng. Người khen táo bạo， kẻ chê lệch chuẩn. Nhưng chính những tranh cãi ấy khiến giải thưởng văn học ở Việt Nam thoát khỏi vùng an toàn. Giờ đây， các hội đồng xét giải thường xuyên phải đối mặt với áp lực từ mạng xã hội. Một tác phẩm đoạt giải có thể bị mổ xẻ từng câu chữ trong vài giờ. Điều đó buộc ban tổ chức phải minh bạch hơn， dù không phải lúc nào cũng thành công.Điểm đáng chú ý là các giải thưởng tư nhân như Giải thưởng Văn học Phan Châu Trinh hay Giải thưởng Sách Quốc gia đang dần chiếm ưu thế về mặt truyền thông. Họ chọn tác phẩm lạ， ít quảng bá， thậm chí gây sốc. Ví dụ。năm 2022， tiểu thuyết "Bể trầm luân" của Trương Anh Quốc thắng giải Phan Châu Trinh dù trước đó không có bài review nào trên báo lớn. Các nhà văn trẻ bắt đầu nhận ra: giải thưởng văn học ở Việt Nam không chỉ là vinh danh， mà còn là bàn đạp để bán sách. Một giải thưởng uy tín có thể đẩy lượng in lên gấp ba lần.Nhưng mặt trái thì ít ai nói. Nhiều giải thưởng vẫn nặng tính hình thức， xét duyệt theo mối quan hệ. Tôi từng chứng kiến một hội đồng kéo dài cuộc họp chỉ vì hai thành viên không chịu nhượng bộ nhau về một truyện ngắn. Kết quả là giải thưởng năm đó không có nhất， chỉ có nhì. Sự thiếu dứt khoát ấy khiến uy tín giải thưởng văn học ở Việt Nam bị tổn thương. Người đọc ngày càng thờ ơ， còn nhà văn trẻ thì quay sang các nền tảng độc lập như Substack hay Wattpad để tìm độc giả trước khi tìm giải thưởng.Liệu có nên thay đổi cách trao giải?Có người đề xuất bỏ phiếu công khai， có người muốn mời độc giả tham gia. Tôi không chắc giải pháp nào đúng. Nhưng một điều rõ ràng: giải thưởng văn học ở Việt Nam đang đứng trước lựa chọn hoặc trở thành sân chơi của số ít， hoặc mở cửa cho những tiếng nói mới. Nhìn vào danh sách đề cử năm nay， tôi thấy chút hy vọng. Vài cái tên chưa từng xuất hiện trên báo văn nghệ. Họ viết về đời sống đô thị。
về những thất bại không được phép kể. Nếu hội đồng dám chọn， giải thưởng sẽ không còn là tấm huy chương cũ kỹ.
