“Tổ nghiệp sân khấu là ai” – câu hỏi tưởng chừng đơn giản nhưng lại khiến nhiều nghệ sĩ gạo cội phải im lặng vài giây trước khi trả lời. Trong một buổi trà chiều tại Nhà hát Thành phốổnghiệpsânkhấulàaiGiảimãcâuhỏigâytranhcãitronggiớinghệsĩquán tiêu gần đây， NSƯT Kim Chi kể lại: “Hồi tôi mới vào nghề。thầy tôi bảo rằng tổ nghiệp không phải một người cụ thể. Nó là tất cả những ai đã đổ mồ hôi， nước mắt và cả máu cho sân khấu” Vậy tổ nghiệp sân khấu là ai?Câu trả lời không nằm trong một cuốn sách giáo khoa nào， mà rải rác trong ký ức của những người sống với nghề.
Nhiều người lầm tưởng tổ nghiệp sân khấu là ai đó có tên tuổi cụ thể， như Đào Duy Từ hay Tống Hữu Định. Thực tế， trong tín ngưỡng thờ tổ nghề của người Việt， tổ nghiệp sân khấu thường được gọi chung là “ông Tổ”. Ông Tổ không có hình hài rõ ràng， không có ngày sinh tháng mất được ghi chép. Ở mỗi đoàn hát， bàn thờ tổ được đặt trang trọng sau cánh gà. Trước mỗi suất diễn， nghệ sĩ thắp hương。khấn vái. Họ không cầu danh lợi. Họ cầu cho buổi diễn trôi chảy， cho tiếng hát không bị lạc nhịp. Có lần， tôi chứng kiến một diễn viên trẻ quên lời thoại， chạy vào bàn thờ tổ khấn vái rồi trở ra diễn trơn tru. Niềm tin ấy kỳ lạ， nhưng có thật.Vậy tổ nghiệp sân khấu là ai trong mắt thế hệ trẻ?Tôi hỏi Minh Quân， một đạo diễn 28 tuổi ở sân khấu kịch Phú Nhuận. Cậu cười: “Tổ nghiệp là những người thầy đã khuất. Là người đã dạy tôi cách đứng trên sân khấu mà không run. Là người đã truyền cho tôi ngọn lửa nghề” Cách lý giải này khá phổ biến. Tổ nghiệp sân khấu không phải một cá nhân. Đó là tập thể những nghệ sĩ tiền bối， những người đã xây dựng nên chuẩn mực của nghề. Họ có thể là những danh hài thời trước。những nghệ sĩ cải lương nổi tiếng， hay đơn giản là một người thợ may phục trang tận tụy. Tất cả đều góp phần tạo nên “tổ nghiệp”.Điều đáng nói là không phải ai cũng hiểu đúng về tổ nghiệp sân khấu. Có người cho rằng tổ nghiệp là ai đó ban phát may mắn. Họ chỉ đến khấn khi gặp vận đen. Cách nghĩ ấy làm mờ đi ý nghĩa thật sự. Tổ nghiệp không phải thần tài. Tổ nghiệp là lương tâm nghề nghiệp. Khi một nghệ sĩ hát sai lời。diễn ẩu， người ta bảo “phụ lòng tổ nghiệp”. Khi một nghệ sĩ hết mình với vai diễn， người ta bảo “đẹp lòng tổ nghiệp”. Tổ nghiệp sân khấu là ai?
Là tiếng vọng từ quá khứ， là ánh mắt của những người đi trước， là lời nhắc nhở rằng sân khấu không phải chỗ để diễn trò. Sân khấu là nơi để sống thật.Tôi từng dự một lễ giỗ tổ sân khấu tại rạp Công Nhân. Hàng trăm nghệ sĩ， từ những ngôi sao hạng A đến những diễn viên quần chúng， đều có mặt. Không ai mời。
không ai bắt buộc. Họ đến vì lòng thành. Trong không khí trầm mặc ấy， tôi hiểu ra: tổ nghiệp sân khấu là ai không quan trọng bằng việc mỗi người tin vào điều gì. Nếu tin rằng tổ nghiệp là hiện thân của đạo đức nghề nghiệp， họ sẽ sống tử tế với nghề. Nếu tin rằng tổ nghiệp là một thế lực siêu nhiên ban phát tài lộc， họ dễ ỷ lại. Câu hỏi “tổ nghiệp sân khấu là ai” vì thế không cần một đáp án cố định. Nó là câu hỏi để mỗi nghệ sĩ tự vấn lương tâm mình trước khi bước ra sân khấu.
