Ngay từ khi ra đờiảnViêntừphánsựlụcGócnhìntừnhữngnhậnxéttráichiềtiêu cuối tuần。Tản Viên từ phán sự lục của Nguyễn Dữ đã gây ra không ít tranh cãi trong giới nghiên cứu văn học. Người thì cho rằng đây là áng văn ca ngợi chính nghĩa， kẻ lại nhận xét tác phẩm mang nặng tư tưởng thần quyền， mê tín. Điều đáng nói là những nhận xét về Tản Viên từ phán sự lục thường bị chi phối bởi góc nhìn của từng thời đại， chứ không hoàn toàn dựa trên giá trị nội tại của văn bản.Tôi từng đọc một bài viết trên tạp chí Văn học số ra tháng 3 năm 2018， tác giả phân tích khá kỹ chi tiết Ngô Tử Văn đốt đền. Theo tác giả này， hành động đốt đền không đơn thuần là chống lại cái ác， mà còn là bi kịch của kẻ sĩ trước thời cuộc. Nhận xét đó khiến tôi suy nghĩ. Nếu chỉ nhìn Tản Viên từ phán sự lục như một câu chuyện trừ yêu diệt quỷ， ta sẽ bỏ qua tầng nghĩa sâu hơn về thân phận con người. Có lần tôi hỏi một người bạn dạy văn ở trường THPT。anh bảo học sinh thường thích đoạn đốt đền vì nó kịch tính， nhưng lại chẳng mấy em nhớ chi tiết Tử Văn được phong làm phán sự. Cái kết ấy mới là điểm mấu chốt khiến nhiều nhà phê bình đau đầu.
Một nhận xét khác đến từ nhà nghiên cứu Trần Đình Sử trong cuốn Thi pháp truyện ngắn trung đại. Ông cho rằng Tản Viên từ phán sự lục thể hiện khát vọng công lý của người Việt， nhưng đồng thời phơi bày giới hạn của tư duy thời trung đại khi để thần linh can thiệp vào số phận con người. Tôi thấy ý này hợp lý. Bởi lẽ， Nguyễn Dữ sống trong thời kỳ loạn lạc， ông không thể thoát khỏi ảnh hưởng của Nho giáo và tín ngưỡng dân gian. Nhưng nếu chỉ dừng ở đó， ta dễ sa vào việc đánh giá tác phẩm bằng tiêu chí hiện đại。trong khi bối cảnh thế kỷ XVI hoàn toàn khác. Có người còn nhận xét Tản Viên từ phán sự lục là tác phẩm mang tính chất “tự thú” của tầng lớp trí thức khi bất lực trước thời cuộc. Nghe thì có vẻ xa lạ， nhưng đọc kỹ đoạn đối thoại giữa Tử Văn và thổ thần， tôi thấy ẩn chứa nỗi bi quan kín đáo.Vậy những nhận xét về Tản Viên từ phán sự lục có mâu thuẫn không?Có。nhưng chính sự mâu thuẫn ấy làm nên sức sống của tác phẩm. Mỗi thế hệ độc giả lại tìm thấy ở đó một tầng nghĩa mới. Cá nhân tôi cho rằng giá trị lớn nhất của Tản Viên từ phán sự lục nằm ở chỗ nó không đưa ra câu trả lời dứt khoát. Ngô Tử Văn thắng kiện， nhưng phải chết. Công lý được thực thi， nhưng lại do thần linh phán xử. Đó là nghịch lý mà bất kỳ nhận xét nào cũng phải đối mặt. Đọc lại truyện sau nhiều năm， tôi vẫn thấy ám ảnh bởi câu nói của Tử Văn trước khi bị bắt: “Sống làm tướng， chết làm thần”. Văn học trung đại Việt Nam có lẽ hiếm tác phẩm nào đặt vấn đề nhân sinh phức tạp đến vậy trong một dung lượng ngắn.
