Bước vào phòng trưng bày của Bảo tàng Nghệ thuật Đương đại Sài GònệthuậtsắpđặtđángchúýKhikhônggiantrởthànhtácphẩthịt heo gần đây， tôi bị choáng ngợp bởi một khối lượng vật liệu khổng lồ: hàng nghìn chiếc nón lá xếp lớp， treo lơ lửng từ trần nhà. Đó là tác phẩm “Những tầng không” của nghệ sĩ Trần Minh. Không có biển chỉ dẫn rõ ràng。không có lối đi riêng. Người xem phải tự len lỏi， tự chạm vào những vành nón mỏng manh. Cảm giác vừa bị bao vây， vừa được che chở. Đây chính là một ví dụ điển hình của nghệ thuật sắp đặt đáng chú ý – nơi tác phẩm không còn nằm trên giá vẽ mà chiếm lĩnh toàn bộ không gian， buộc người xem phải bước vào bên trong nó.Nghệ thuật sắp đặt đáng chú ý không chỉ là việc bày biện đồ vật. Nó là một trải nghiệm nhục thể. Bạn không thể đứng cách xa ba mét để ngắm. Bạn phải bước qua， cúi xuống， ngửi mùi gỗ mục， nghe tiếng leng keng của kim loại va vào nhau. Tại triển lãm “Đất và Người” ở Hà Nội năm ngoái， nghệ sĩ Lê Thị Hằng đã đổ hơn hai tấn đất đỏ bazan lên sàn bê tông. Khách tham quan được yêu cầu cởi giày。
đi chân trần. Một số người lúng túng， vài người thích thú. Nhưng tất cả đều nhớ. Đó là điểm mạnh của loại hình này: nó tạo ra ký ức xúc giác， không chỉ ký ức thị giác. Tôi cho rằng， trong bối cảnh nghệ thuật số lên ngôi， việc nghệ sĩ vẫn kiên trì với vật liệu thô， với không gian thực， là một hành động phản kháng đầy kiêu hãnh.Vậy điều gì làm nên sự “đáng chú ý” của một tác phẩm sắp đặt?Không phải cứ to hơn， nhiều đồ hơn là hay hơn. Tôi từng xem một tác phẩm chỉ gồm năm chiếc ghế nhựa cũ đặt quay lưng vào nhau。giữa một căn phòng trống trải. Tên tác phẩm: “Bữa cơm không ai ngồi”. Nó ám ảnh tôi suốt nhiều ngày. Sự đáng chú ý đến từ sự cô đọng， từ khoảng trống， từ những gì không được nói ra. Một nghệ sĩ trẻ ở Đà Nẵng， Nguyễn Văn Hùng， từng treo hàng trăm chiếc đồng hồ chạy sai giờ trong một ga tàu bỏ hoang. Người xem đi qua， nghe tiếng tích tắc không đồng nhất， và bỗng nhiên cảm nhận được sự hỗn loạn của thời gian. Đó là nghệ thuật sắp đặt đáng chú ý theo cách tinh tế nhất: nó không la hét， nó thì thầm.Ở Việt Nam， nghệ thuật sắp đặt vẫn còn kén người xem. Nhiều người bước vào triển lãm。thấy một đống gạch vụn， liền thốt lên: “Thế này cũng gọi là nghệ thuật à”. Câu hỏi ấy không sai. Nó phản ánh khoảng cách giữa thói quen thưởng thức truyền thống và ngôn ngữ đương đại. Nhưng tôi tin rằng， chính sự khó chịu， sự bối rối ban đầu ấy lại là dấu hiệu của một tác phẩm sắp đặt đáng chú ý. Nó không làm hài lòng bạn ngay lập tức. Nó buộc bạn phải đặt câu hỏi. Nó ở lại trong đầu bạn lâu hơn một bức tranh đẹp treo trên tường phòng khách. Có lần， tôi chứng kiến một cụ già đứng trước tác phẩm gồm hàng trăm chiếc dép rách， mắt rưng rưng. Cụ không nói gì， chỉ lặng lẽ bỏ đi. Tôi không biết cụ nghĩ gì， nhưng rõ ràng tác phẩm đã chạm được vào một vùng ký ức nào đó. Đó là thành công.Nhìn rộng ra， các nghệ sĩ sắp đặt Việt Nam đang ngày càng chú ý đến vật liệu bản địa: tre， nứa， mây， lá， đá ong， gốm vỡ. Họ không sao chép mô hình phương Tây. Họ kể chuyện làng quê， chuyện đô thị hóa， chuyện di cư. Một tác phẩm sắp đặt đáng chú ý không cần phải hoành tráng. Nó cần trung thực. Nó cần khiến người xem rời khỏi phòng trưng bày mà vẫn còn cảm giác của không gian ấy bám lấy da thịt. Với tôi。
đó là thước đo cuối cùng. Không phải giá tiền， không phải lời khen của giới phê bình. Chỉ là: bạn có nhớ không?Nếu có， tác phẩm đã thành công.
