Nhà văn Sơn Nam từng nói: “Đất Sài Gòn – Gia Định là nơi mở đấtịchsửvănhọcTPHCMTừNamBộkhángchiếnđếnđôthịhóchia sẻ về nuôi dạy con， chứ không phải nơi giữ đất”. Câu nói ấy ám ảnh tôi mỗi khi tìm về lịch sử văn học TPHCM. Không phải ngẫu nhiên mà vùng đất này sinh ra những trang viết dữ dội， phóng khoáng， ít rào đón. Từ thế kỷ XIX， khi Trương Vĩnh Ký dịch Kinh Thánh sang chữ Quốc ngữ， rồi viết “Chuyện đời xưa”， ông đã đặt nền móng cho một dòng văn học TPHCM mang tính khai phá. Đó là thứ văn học không ngồi yên trong học đường。mà lao ra chợ， ra ruộng， ra bến tàu.Giai đoạn 1945–1975， lịch sử văn học TPHCM chứng kiến cuộc phân ly kỳ lạ: một bên là văn học kháng chiến trong rừng U Minh， một bên là văn học đô thị ở Sài Gòn. Không thể bỏ qua Nguyễn Thi với “Người mẹ cầm súng” – viết về chị Út Tịch， người phụ nữ Trà Vinh. Nhưng cùng thời， ở Sài Gòn。Vũ Hạnh， Dương Nghiễm Mậu， Nguyễn Thị Thụy Vũ lại viết những truyện ngắn đầy ám ảnh về phố thị. Tôi nhớ có lần đọc “Một ngày” của Dương Nghiễm Mậu， thấy Sài Gòn hiện lên qua từng vệt nắng trên vỉa hè， qua tiếng rao đêm. Văn học TPHCM thời kỳ này không có một giọng điệu duy nhất. Nó là tiếng nói đa thanh， thậm chí xung đột.Sau 1975， lịch sử văn học TPHCM bước vào giai đoạn tái cấu trúc. Nhà văn Nguyễn Mạnh Tuấn với “Đứng trước biển” gây chấn động vì lần đầu dám nói về cái giá của đổi mới. Rồi Lê Văn Thảo， Trần Văn Tuấn， Phan Thị Vàng Anh… Mỗi người một lát cắt. Có lần tôi ngồi cà phê vỉa hè đường Pasteur， nghe một người bán sách cũ nói: “Văn học TPHCM bây giờ khó bán， nhưng người ta vẫn mua Sơn Nam。vẫn tìm Bình Nguyên Lộc”. Điều đó cho thấy sức sống của một dòng văn học gắn với đất và người Nam Bộ vẫn âm ỉ. Đáng chú ý là các cây bút trẻ như Nguyễn Ngọc Tư (dù gốc Cà Mau nhưng hoạt động mạnh ở TPHCM)， Vũ Thị Hồng， Hồ Anh Thái… đang làm mới lịch sử văn học TPHCM bằng những thử nghiệm thể loại.Một điểm tôi luôn thấy thú vị: lịch sử văn học TPHCM chưa bao giờ bằng phẳng. Nó giống như sông Sài Gòn – lúc hiền hòa， lúc đục ngầu. Có những tác phẩm bị lãng quên rồi bất ngờ được tái bản. Có những nhà văn nổi tiếng một thời， sau im lặng. Nhưng dòng chảy chính vẫn là tinh thần nhập cuộc， phản biện và yêu thương con người. Nếu ai hỏi tôi đâu là tác phẩm tiêu biểu cho lịch sử văn học TPHCM。
tôi sẽ không chọn một cuốn sách. Tôi chọn “Hương rừng Cà Mau” của Sơn Nam – vì nó mở ra cả một vùng đất， một cách viết， một thái độ sống.
