Bản thảo chữ Hán còn lưu tại Viện Nghiên cứu Hán Nôm mang ký hiệu VHv. 1472ảnViêntừphánsựlụcKhithầnthoạibướcvàotrangsálưu ý khi sử dụng ứng dụng học tập， dày chưa đầy 30 trang， nhưng chứa đựng một trong những lát cắt độc đáo nhất của văn học trung đại Việt Nam. Người đọc hôm nay thường biết đến Tản Viên từ phán sự lục qua cái tên quen thuộc trong Truyền kỳ mạn lục của Nguyễn Dữ， nhưng ít ai để ý rằng tác phẩm này từng tồn tại như một truyện độc lập。lưu hành riêng lẻ trước khi được đưa vào tập truyện lớn. Tôi đã dành nhiều buổi chiều ngồi lại thư viện， lật từng trang microfilm， và điều khiến tôi bận tâm không phải là cốt truyện quen thuộc ấy， mà là cách người xưa đối thoại với thần linh qua một vụ án dân sự.Câu chuyện bắt đầu bằng việc Ngô Tử Văn， một người nho sĩ nóng tính， đốt đền thờ Bách Hộ họ Thôi – kẻ đã quấy nhiễu dân làng bao năm. Chuyện tưởng như đơn giản: kẻ ác bị trừng trị. Nhưng Tản Viên từ phán sự lục hay ở chỗ nó không dừng lại ở mô-típ ở hiền gặp lành. Tử Văn bị bắt xuống âm phủ đối chất， và tại đó， trước mặt Diêm Vương， chàng đã biện luận bằng lý lẽ của một kẻ sĩ: “Thần là kẻ có tội， đáng bị trừng phạt， nhưng dân làng vô tội， sao lại để yêu ma hoành hành”. Lời lẽ ấy không chỉ là can trường， mà còn là tuyên ngôn về công lý – thứ công lý không phân biệt cõi âm hay cõi dương. Tản Viên Sơn Thánh。vị thần đứng đầu trong tứ bất tử， đã lắng nghe và phán xử công minh. Đọc kỹ， tôi thấy đây là một trong số ít tác phẩm trung đại dám đặt thần linh vào vị trí bị chất vấn， dù rằng cuối cùng trật tự vẫn được khôi phục.
Điều làm nên sức nặng của Tản Viên từ phán sự lục hay không nằm ở yếu tố kỳ ảo， mà ở những chi tiết rất đời. Cảnh Tử Văn bị lính âm sai lôi đi， chàng không run sợ mà còn quát lại: “Ta là người trần， sao các ngươi dám vô lễ”. Rồi cảnh chàng đứng trước điện Tản Viên。nhìn thấy “mây phủ， gió thổi， hương trầm thoang thoảng”， tác giả không miêu tả dài dòng， chỉ vài nét chấm phá đủ để người đọc hình dung không gian thiêng. Có lần tôi đem truyện này ra so sánh với một vụ kiện đất đai ở quê mình， bỗng thấy sự tương đồng lạ kỳ: kẻ yếu vẫn luôn cần một tiếng nói đủ mạnh để đối diện với quyền lực， dù quyền lực ấy khoác áo thần linh hay quan lại. Văn học không giải quyết được vụ việc， nhưng nó lưu giữ ký ức về những lần con người dám đứng lên.Nhiều nhà nghiên cứu xếp Tản Viên từ phán sự lục vào nhóm truyện truyền kỳ， nhưng tôi cho rằng cách gọi ấy chưa đủ. Truyện ngắn này， ở thời điểm ra đời， mang tính thời sự hơn là hư cấu thuần túy. Nguyễn Dữ sống vào khoảng thế kỷ 16， khi xã hội loạn lạc， tham nhũng và bất công đầy rẫy. Việc ông chọn một nho sĩ nóng nảy làm nhân vật chính， thay vì một bậc hiền triết điềm đạm， là một lựa chọn có chủ ý. Tử Văn không hoàn hảo – chàng đốt đền vì tức giận， chứ không phải vì một kế hoạch cao cả. Nhưng chính sự bộc trực ấy khiến nhân vật trở nên gần gũi. Đọc lại đoạn đối thoại với Diêm Vương， tôi vẫn bị thu hút bởi giọng điệu cứng cỏi， không chút nhún nhường. Đó là âm hưởng của một thời đại mà cái ác ngang nhiên。còn cái thiện phải học cách nói to.Bản dịch tiếng Việt hiện hành của Tản Viên từ phán sự lục hay thường được in kèm trong các tuyển tập truyện truyền kỳ， nhưng độc giả trẻ có vẻ thờ ơ. Tôi từng hỏi vài sinh viên văn khoa về tác phẩm này， phần lớn chỉ nhớ mang máng tên nhân vật. Thật tiếc. Một truyện ngắn chưa đến 2.000 chữ， nhưng chứa đựng cả một quan niệm về chính nghĩa， về quyền được lên tiếng， và về giới hạn của quyền lực. Nếu có dịp， bạn hãy tìm đọc bản phiên âm chữ Hán， đối chiếu với bản dịch， sẽ thấy nhiều chỗ người dịch đã làm mềm đi những từ ngữ gai góc. Chẳng hạn， từ “phán sự” trong nhan đề không chỉ là chức quan xét xử， mà còn hàm ý “kẻ phán xét công minh” – một tầng nghĩa dễ bị bỏ qua. Đọc Tản Viên từ phán sự lục， với tôi， là cách để nhìn lại cách người Việt xưa hình dung về công lý。
và tự hỏi: nếu Tử Văn sống ở hôm nay， chàng sẽ đốt đền nào?
