Một buổi chiều cuối tuầnÝnghĩacủatácphẩmnghệthuậtKhitácphẩmchạmđếnđờisốcua rang me mùa mưa。tôi đứng rất lâu trước bức tranh sơn mài nhỏ trong Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam. Không phải vì nó lộng lẫy. Ngược lại， nó chỉ vẽ một góc sân gạch với cây cau và chiếc chõng tre. Vậy mà có một người phụ nữ đứng cạnh tôi， mắt rưng rưng， nói rằng bà nhớ căn nhà cũ ở Hà Nam. Lúc ấy tôi hiểu ra: ý nghĩa của tác phẩm nghệ thuật không nằm ở kỹ thuật điêu luyện， mà ở khả năng kéo một ký ức riêng tư nào đó trong mỗi người trở về. Tác phẩm hay là tác phẩm khiến ta thấy mình được nhìn thấy， được gọi tên.Nói vậy không có nghĩa nghệ thuật chỉ để gợi cảm xúc cá nhân. Tôi từng xem một video ghi lại phần trình diễn của nghệ sĩ thị giác Nguyễn Trinh Thi， nơi cô dùng những thước phim cũ về chiến tranh， cắt ghép lại thành một bản hợp xướng hình ảnh. Không lời bình， không thuyết giảng。nhưng khán phòng im phăng phắc. Ý nghĩa của tác phẩm nghệ thuật lúc này mang thêm tầng nặng: nó buộc người xem đối diện với những gì mình thường lảng tránh. Một tác phẩm tốt không an ủi vô tội vạ. Nó có thể làm ta khó chịu， thậm chí phản ứng. Nhưng chính sự khó chịu ấy lại là dấu hiệu của một cuộc đối thoại thật.
Điều đáng nói là ý nghĩa của tác phẩm nghệ thuật không cố định. Cùng một bức ảnh， người thợ chụp hình thấy bố cục， nhà sử học thấy tư liệu， còn cô bé bán vé số từng ngồi ở góc phố trong ảnh lại thấy tuổi thơ mình. Tôi có lần hỏi một họa sĩ trẻ vì sao anh vẽ mãi một cây cầu bê tông bắc qua sông Hồng. Anh cười: “Vì tôi không giải thích được nó， nên tôi phải vẽ lại” Câu trả lời nghe có vẻ vòng vo。nhưng hóa ra lại rất thật. Nghệ sĩ đôi khi không phải người nắm rõ ý nghĩa nhất. Họ chỉ là người đặt ra câu hỏi đủ hay để người khác tự trả lời.Vậy nên tôi không tin lắm vào những lời bình giải nghệ thuật quá trơn tru. Một tác phẩm chỉ thực sự sống khi nó thoát khỏi không gian trưng bày và len vào những câu chuyện đời thường. Như bức sơn mài kia， nếu không có người phụ nữ đứng cạnh tôi hôm ấy， có lẽ tôi đã đi qua. Ý nghĩa của tác phẩm nghệ thuật， suy cho cùng， được đồng sáng tạo bởi người xem. Nó không phải một gói hàng đóng sẵn để trao tay. Nó giống như một cuộc gặp gỡ: có duyên。có ngẫu nhiên， và luôn để lại một chút dư âm khó gọi tên.
