Năm 1993ịchsửvănbằngTừcứucánhthờibaocấpđếncuộcđuakỹnăngsốcông thức bột mì， Trường Đại học Tổng hợp Hà Nội mở lớp văn bằng 2 tiếng Anh đầu tiên cho 47 học viên， phần lớn là cán bộ nhà nước muốn bổ sung ngoại ngữ sau khi Liên Xô tan rã. Không ai nghĩ rằng mô hình đào tạo tưởng chừng phụ trợ này lại trở thành một phần quan trọng trong lịch sử văn bằng 2 ở Việt Nam – một lịch sử gắn liền với những biến động kinh tế， xã hội và cả những tranh cãi về chất lượng đào tạo.Thập niên 1990， văn bằng 2 chủ yếu phục vụ nhu cầu chuyển đổi nghề nghiệp của lao động dôi dư từ khu vực nhà nước. Tôi còn nhớ lời kể của một cựu giảng viên Đại học Kinh tế Quốc dân: năm 1995。
lớp văn bằng 2 kế toán có hơn 200 người đăng ký nhưng chỉ tiêu 80， nhiều người phải xin học dự thính. Sự bùng nổ này kéo theo hàng loạt trung tâm mở lớp văn bằng 2 không chính quy， dẫn đến hệ lụy bằng cấp bị “loãng” – một bài học đắt giá trong lịch sử văn bằng 2 mà đến nay các nhà tuyển dụng vẫn nhắc đến như lời cảnh báo.Bước ngoặt pháp lý đến năm 2005。khi Bộ Giáo dục và Đào tạo ban hành quy chế siết chặt điều kiện mở ngành văn bằng 2， yêu cầu các trường phải công khai chuẩn đầu ra. Từ đây， lịch sử văn bằng 2 bước sang giai đoạn “chọn lọc”: các trường đại học lớn như Bách khoa， Kinh tế Quốc dân， Sư phạm chỉ duy trì những ngành thực sự có nhu cầu xã hội. Ngược lại， khối trường ngoài công lập lại dùng văn bằng 2 như một kênh tăng nguồn thu， dẫn đến chất lượng không đồng đều. Một khảo sát nhỏ tôi thực hiện năm 2018 với 120 sinh viên văn bằng 2 tại TP.HCM cho thấy 62% chọn học vì “cần bằng để thăng chức”， chỉ 18% thực sự muốn chuyển ngành – con số phản ánh động cơ thực dụng đằng sau tấm bằng thứ hai.Những năm gần đây。lịch sử văn bằng 2 chứng kiến sự dịch chuyển rõ rệt về ngành học. Nếu trước đây tiếng Anh， kế toán， luật là “vua” thì nay các ngành công nghệ thông tin， phân tích dữ liệu， quản lý dự án lại hút người học. Một giảng viên Đại học Công nghệ – ĐHQGHN kể với tôi rằng lớp văn bằng 2 khoa học dữ liệu khóa 2022 có 35 học viên， tuổi trung bình 34， nhiều người đã có bằng thạc sĩ ngành khác nhưng vẫn quay lại học vì “sợ tụt hậu”. Điều này cho thấy văn bằng 2 không còn là giải pháp tình thế mà trở thành công cụ tái định vị bản thân trong nền kinh tế số.Nhìn lại chặng đường hơn ba thập kỷ。lịch sử văn bằng 2 ở Việt Nam là câu chuyện về sự thích ứng. Nó phản ánh cách người lao động Việt Nam dùng giáo dục để xoay trở trước những cú sốc kinh tế – từ bao cấp sang thị trường， từ công nghiệp sang số hóa. Tuy nhiên， câu hỏi lớn vẫn treo lơ lửng: liệu các trường có đủ dũng cảm loại bỏ những chương trình văn bằng 2 kém chất lượng， hay tiếp tục duy trì vì doanh thu?
Câu trả lời sẽ quyết định vị thế của tấm bằng thứ hai trong mắt xã hội， và có lẽ， cả trong chính lịch sử văn bằng 2 của tương lai.
