Hai tuần sau lễ trao giải Sách Hay 2024ảithưởngtrongnhàxuấtbảnKhidanhtiếngkhôngđikècá bớp gần đây， tôi ghé thăm một nhà xuất bản nhỏ nằm trên đường Nguyễn Văn Trỗi， TP.HCM. Chị Phương， trưởng phòng biên tập， chỉ tay vào chồng sách mới đoạt giải trên bàn làm việc: “Ba tháng trước， cuốn này còn nằm trong kho với số lượng in 2.000 bản. Giờ tái bản lần ba。nhưng doanh thu quý này vẫn giảm 12% so với cùng kỳ”. Câu chuyện ấy không phải ngoại lệ. Giải thưởng trong nhà xuất bản – từ những giải uy tín như Sách Hay， Hội Nhà văn đến các giải thưởng nội bộ – đang tạo ra một nghịch lý: danh tiếng tăng， nhưng bài toán kinh doanh chưa chắc đã được giải.Tôi từng ngồi trong buổi họp kín của một nhà xuất bản lớn tại Hà Nội， nơi ban giám đốc tranh luận về việc có nên gửi sách dự thi giải thưởng hay không. Một thành viên đặt vấn đề: “Chi phí in ấn， vận chuyển。
làm hồ sơ dự thi lên tới 50 triệu đồng. Nếu đoạt giải， lượng bán có thể tăng 20%， nhưng tiền thưởng chỉ 30 triệu”. Một người khác phản biện: “Giải thưởng trong nhà xuất bản không chỉ là tiền. Nó là uy tín để đàm phán với tác giả nước ngoài， là cái cớ để xin tài trợ”. Cuộc tranh luận kéo dài hai tiếng đồng hồ và kết thúc bằng quyết định gửi ba đầu sách， trong đó có một cuốn thơ ế ẩm. Kết quả: cuốn thơ đoạt giải， bán thêm được 1.500 bản – vẫn chưa hoàn vốn in.Điều đáng nói là giải thưởng trong nhà xuất bản thường được quyết định bởi hội đồng chuyên môn， những người làm nghề lâu năm. Họ đánh giá cao tính học thuật， sự mới lạ trong biên tập， hoặc giá trị văn chương. Nhưng độc giả phổ thông lại mua sách theo cảm hứng， theo review trên mạng xã hội， theo tên tác giả. Một biên tập viên kỳ cựu ở NXB Trẻ chia sẻ: “Có những cuốn đoạt giải cao nhưng nằm im trên kệ vì bìa không bắt mắt， giá cao。hoặc chủ đề quá hẹp”. Anh lấy ví dụ cuốn “Lịch sử ngành in Việt Nam” – đoạt giải thưởng của Hội Xuất bản năm 2023 – chỉ bán được 800 bản trong khi in 3.000. Ngược lại， một cuốn tiểu thuyết ngôn tình không giải thưởng nào lại bán hết 10.000 bản trong hai tháng.Vậy các nhà xuất bản có nên từ bỏ giải thưởng?Không hẳn. Giải thưởng trong nhà xuất bản vẫn đóng vai trò như một bộ lọc chất lượng， giúp độc giả khó tính tìm được sách hay giữa hàng nghìn đầu sách mỗi năm. Nhưng cách các nhà xuất bản khai thác giải thưởng cần thay đổi. Thay vì chỉ dán nhãn “Đoạt giải” lên bìa， một số đơn vị đã tổ chức chuỗi sự kiện giao lưu tác giả – độc giả tại các quận nội thành， hoặc tung ra gói combo sách đoạt giải kèm bookmark độc quyền. Một nhà xuất bản ở Đà Nẵng còn làm video ngắn về quá trình biên tập cuốn sách đoạt giải。thu hút 200.000 lượt xem. Doanh số cuốn đó tăng gấp bốn lần sau hai tuần.
Nhìn từ góc độ cá nhân， tôi thấy giải thưởng trong nhà xuất bản giống như một tấm vé vào cửa phòng khách sang trọng: nó mở ra cơ hội， nhưng không đảm bảo bạn sẽ được mời ở lại dùng bữa. Các nhà xuất bản cần tỉnh táo nhìn vào con số thực tế: chi phí dự thi， tỷ lệ tái bản sau giải。và sức mua của độc giả mục tiêu. Đừng để những tấm huy chương lấp lánh che khuất bài toán lợi nhuận. Bởi lẽ， một giải thưởng chỉ thực sự có giá trị khi nó giúp cuốn sách đến được tay người đọc – chứ không phải nằm im trong danh sách vinh danh.
