Hát Xoan Phú ThọệthuậttruyềnthốngthôngtinKhilànsóngsốhóađedọabảnsắhướng dẫn tối ưu hóa công cụ tìm kiếm， một di sản văn hóa phi vật thể được UNESCO công nhận， đang đứng trước nguy cơ mai một ngay trên chính quê hương mình. Trong một buổi trình diễn tại đình làng vào tháng 3 vừa qua， tôi đếm được chưa đầy 20 khán giả， phần lớn là người già. Các nghệ nhân vẫn cất lên những làn điệu cổ， nhưng ánh mắt họ nhìn về hàng ghế trống phía trước. Nghệ thuật truyền thống thông tin – cái cách cha ông ta gửi gắm câu chuyện。tín ngưỡng và tri thức qua âm nhạc， múa， và lời ca – đang mất dần kênh truyền tải tự nhiên. Giới trẻ ngày nay tiếp nhận thông tin qua màn hình， qua thuật toán gợi ý， chứ không qua những đêm hát ở sân đình. Sự dịch chuyển này không chỉ là vấn đề bảo tồn di sản， mà còn là cuộc khủng hoảng của một phương thức truyền thông cộng đồng đã tồn tại hàng thế kỷ.Tôi từng tham gia một dự án số hóa các làn điệu dân ca ví， giặm Nghệ Tĩnh. Nhóm chúng tôi ghi hình hơn 200 giờ biểu diễn， số hóa hàng nghìn trang tư liệu Hán Nôm. Nhưng khi đưa lên nền tảng trực tuyến， lượng tương tác trung bình mỗi video chỉ vài chục lượt xem. Một video mukbang dài 10 phút có thể đạt hàng trăm nghìn lượt xem trong cùng khoảng thời gian. Nghệ thuật truyền thống thông tin dường như thua ngay trên sân nhà của chính nó: sân khấu kỹ thuật số. Các nghệ nhân lớn tuổi không quen với việc biểu diễn trước ống kính。còn người trẻ thì không đủ kiên nhẫn để nghe hết một trích đoạn chèo dài 15 phút. Khoảng cách thế hệ trong tiếp nhận thông tin đang tạo ra một lỗ hổng khó lấp đầy.
Điều đáng nói là không phải không có nỗ lực. Một vài nhóm bạn trẻ ở Hà Nội đã thử nghiệm đưa hát chèo vào định dạng podcast， thêm phần bình luận hài hước và dẫn dắt gần gũi. Kết quả khả quan hơn mong đợi: tập đầu tiên có hơn 5.000 lượt nghe， chủ yếu từ người 18-25 tuổi. Họ không hạ thấp giá trị nghệ thuật， chỉ thay đổi cách kể. Một nghệ nhân hát xẩm 72 tuổi mà tôi phỏng vấn nói rằng: “Tôi không cần khán giả phải đến rạp。chỉ cần họ nghe và hiểu mình đang nghe gì” Câu nói ấy khiến tôi nghĩ lại về cách chúng ta đang bảo tồn. Có lẽ vấn đề không nằm ở việc nghệ thuật truyền thống thông tin có còn phù hợp hay không， mà ở chỗ chúng ta có chịu dịch nó sang ngôn ngữ của thời đại hay không.Tuy nhiên， số hóa không phải là cây đũa thần. Tôi đã xem nhiều dự án “bảo tồn số” chỉ dừng lại ở việc đăng tải video lên YouTube rồi để đó. Không có biên tập， không có bối cảnh， không có hướng dẫn. Một điệu múa cổ được quay bằng điện thoại rung lắc， thiếu ánh sáng， đăng tải không lời giới thiệu – đó là cách nhanh nhất để giết chết sự tò mò của người xem. Nghệ thuật truyền thống thông tin cần được đối xử như một nội dung nghiêm túc， có chiến lược truyền thông bài bản， chứ không phải một nghĩa vụ chính trị hay một món đồ trang trí trong bảo tàng số. Kinh nghiệm từ Nhật Bản với kabuki hay Hàn Quốc với pansori cho thấy: khi nhà nước， nghệ sĩ và cộng đồng cùng tham gia vào quá trình “dịch” nghệ thuật sang ngôn ngữ đương đại。sức sống có thể quay trở lại.Nhìn từ góc độ cá nhân， tôi cho rằng sai lầm lớn nhất là đặt nghệ thuật truyền thống thông tin vào vị trí trang nghiêm quá mức. Nó cần được phép thử nghiệm， được phép sai， được phép bị pha trộn. Một buổi biểu diễn hát xoan kết hợp với nhạc điện tử có thể bị một số người lớn tuổi phản đối。nhưng nếu nó khiến một đứa trẻ 12 tuổi tò mò và tìm đến đình làng vào cuối tuần， thì đó là tín hiệu đáng mừng. Bảo tồn không có nghĩa là đóng băng. Nghệ thuật truyền thống thông tin đã từng sống động trong đời sống cộng đồng， và nó chỉ có thể sống lại nếu được trao cơ hội va chạm với hơi thở hôm nay.
