Đọc một bài nghị luận văn học đánh giá mà cứ như đang xem lại đáp án môn Ngữ văn thời phổ thông. Cảm giác ấy không hiếm. Nhiều bài viết cứ lặp đi lặp lại một công thức: giới thiệu tác giảịluậnvănhọcđánhgiáKhingườiviếtdámphábỏlốimòcà rốt truyền thống， tóm tắt tác phẩm， phân tích vài chi tiết， rồi kết luận bằng một câu ca ngợi chung chung. Tôi từng chấm một bài về “Chí Phèo” mà phần đánh giá chỉ vỏn vẹn hai dòng: “Tác phẩm thể hiện giá trị hiện thực và nhân đạo sâu sắc”. Thế thì gọi gì là đánh giá?Nghị luận văn học đánh giá。hiểu một cách đơn giản， là việc người viết đưa ra nhận định có căn cứ về giá trị của tác phẩm， về cách tác giả xử lý đề tài， xây dựng nhân vật， tổ chức ngôn từ. Nó khác với phân tích ở chỗ dám khẳng định: hay ở đâu， dở ở đâu， chỗ nào đáng khen， chỗ nào còn hạn chế. Một sinh viên từng hỏi tôi: “Thầy ơi， em thấy truyện ngắn này nhạt， em viết vậy có sao không”. Tôi bảo: “Em phải chỉ ra cái nhạt nằm ở đâu， nó đến từ cách kể hay cách xây dựng tình huống， chứ không phải cảm nhận chung chung”. Thế là em ấy viết lại， bài nghị luận văn học đánh giá của em có sức nặng hẳn.
Điều đáng nói là nhiều giáo viên vẫn e ngại khi học sinh đưa ra ý kiến trái chiều. Có lần tôi dự giờ， một học sinh nói rằng kết thúc của “Vợ nhặt” hơi gượng ép. Cô giáo lập tức gạt đi: “Kết thúc ấy là ánh sáng của chủ nghĩa nhân đạo”. Học sinh im lặng. Nhưng nếu cô hỏi thêm: “Vì sao em thấy gượng ép”， có lẽ giờ học đã khác. Nghị luận văn học đánh giá không phải là tung hô. Nó là đối thoại. Người viết phải đặt mình ngang hàng với tác giả， với tác phẩm。chứ không phải ngồi dưới mà ngước lên.Tôi có thói quen đọc lại các bài phê bình trên báo văn nghệ. Nhiều bài viết hay thật sự. Họ chỉ ra những chỗ tác giả dụng công mà người đọc thường bỏ qua， hoặc mổ xẻ một điểm yếu mà tác giả không nhận ra. Có bài viết về một tập truyện ngắn mới。tác giả bài phê bình thẳng thắn: “Cái kết của truyện thứ ba giống như một nút thắt bị cắt vội bằng kéo cùn”. Cách nói ấy vừa hình ảnh vừa sắc lẹm， khiến người đọc phải giở lại truyện để kiểm chứng. Đấy mới là nghị luận văn học đánh giá đúng nghĩa. Nó không sợ làm mất lòng， nhưng cũng không cố tình gây sốc. Mọi nhận định đều phải neo vào văn bản.Viết nghị luận văn học đánh giá khó nhất là chỗ giữ được cái tôi của người viết mà không biến thành độc đoán. Tôi vẫn nhớ một bài của học trò cũ， em viết về “Chiếc thuyền ngoài xa” rằng: “Nguyễn Minh Châu xây dựng nhân vật Phùng như một người đi tìm chân lý， nhưng chính ông lại để Phùng rơi vào bế tắc khi đối diện với sự thật trần trụi. Cái hay là ở chỗ tác giả không cho nhân vật một lối thoát dễ dãi”. Bài viết ấy không dài， nhưng mỗi câu đều có ý. Em không dùng từ “tuyệt vời” hay “xuất sắc” lần nào. Vậy mà tôi vẫn thấy thuyết phục. Nghị luận văn học đánh giá， suy cho cùng。là để người đọc tin mình， chứ không phải để khoe chữ.
