Hai cuốn sách nằm cạnh nhau trên kệ: một là hồi ký của nhà báo từng vào chiến khuácthểloạivănhọcsựkiệnTừhồikýchiếntrườngđếntiểuthuyếttưliệnước mắm gần đây， cuốn kia là tiểu thuyết tư liệu về vụ cháy chợ Đồng Xuân. Cả hai đều thuộc các thể loại văn học sự kiện， nhưng cách chúng kể chuyện khác nhau một trời một vực. Người đọc hôm nay không còn lạ gì với những tựa sách ghi chép sự kiện có thật， nhưng ranh giới giữa hư cấu và phi hư cấu trong dòng văn học này vẫn là câu chuyện dài.Tôi nhớ lần trò chuyện với một nhà văn từng viết về trận lụt lịch sử ở miền Trung. Ông bảo: “Tôi không thể bịa ra chi tiết nước dâng đến đâu， nhưng tôi có thể chọn kể về ai trước” Câu nói ấy lột tả phần nào bản chất của các thể loại văn học sự kiện: lấy chất liệu thật， nhưng sắp xếp theo logic cảm xúc và góc nhìn. Hồi ký， phóng sự。
tiểu thuyết tư liệu， truyện ký – mỗi thể loại có một “hợp đồng” riêng với người đọc về mức độ can thiệp của người viết. Đọc một cuốn hồi ký chiến tranh， ta chấp nhận rằng tác giả có thể nhớ nhầm ngày tháng， nhưng ta không chấp nhận việc họ thêm thắt một trận đánh chưa từng xảy ra.Thực tế， các thể loại văn học sự kiện ở Việt Nam đang có xu hướng mở rộng đề tài. Không chỉ chiến tranh hay thiên tai， người viết trẻ còn lao vào những sự kiện đương đại: một vụ kiện môi trường， một đợt di dân， thậm chí là câu chuyện của một khu chung cư cũ. Có cuốn đọc lên thấy rõ mồ hôi của người viết， có cuốn vẫn nặng tính tổng kết. Điều tạo nên khác biệt nằm ở chi tiết. Một câu thoại đúng chất người trong cuộc， một con số biết nói。một khoảng lặng được đặt đúng chỗ – đó là những thứ không thể làm giả bằng kỹ thuật.Vấn đề muôn thuở: làm sao để không biến trang viết thành bản báo cáo?Khi viết về một sự kiện có thật， người viết dễ rơi vào hai cái bẫy. Một là tôn sùng dữ liệu đến mức khô cứng. Hai là thả lỏng cảm xúc đến mức bóp méo sự thật. Tôi từng đọc một cuốn tiểu thuyết tư liệu về nạn đói năm 1945。trong đó tác giả dành hẳn ba trang chỉ để tả cách một bà mẹ gói lại nắm cơm cho con. Không có số liệu， không có phân tích， nhưng chính chi tiết ấy khiến người đọc hiểu hơn mọi con số thống kê. Các thể loại văn học sự kiện sống được là nhờ những khoảnh khắc như thế.Người đọc bây giờ khó tính hơn xưa. Họ có thể tra cứu， đối chiếu。và họ không dễ bỏ qua những chỗ người viết lười biếng. Một cuốn sách sự kiện hay phải khiến ta tin rằng tác giả đã ở đó， đã nghe， đã thấy， hoặc ít nhất là đã đọc đủ nhiều để không nói sai. Dòng văn học này không cần thêm những bản tóm tắt sự kiện – nó cần những người kể chuyện dám đi sâu vào chỗ nhức nhối， dám giữ nguyên sự phức tạp của đời sống thay vì đóng gói mọi thứ thành một bài học gọn gàng.
