“Tắt đèn” của Ngô Tất Tố không chỉ là bản cáo trạng về chế độ sưu thuế hà khắc. Đọc lại đoạn chị Dậu bán conântíchtácphẩmvănhọcKhitrangsáchmởranhữngtầngnghĩamớgiải pháp trang trí nhà cửa， bán chó， tôi chợt nhận ra một tác phẩm văn học phân tích bao giờ cũng bắt đầu từ những chi tiết tưởng như nhỏ nhặt ấy. Cái cách tác giả để nhân vật đứng lên chống lại cường hào — “Chồng tôi đau ốm， ông không được phép hành hạ” — không phải là lời thoại ngẫu nhiên. Nó là điểm rơi của một quá trình dồn nén， nơi người nông dân bị đẩy đến đường cùng. Phân tích tác phẩm văn học không phải là kể lại cốt truyện。mà là chỉ ra những mạch ngầm dưới bề mặt câu chữ.Tôi từng ngồi hàng giờ với “Chí Phèo” của Nam Cao. Một tác phẩm văn học phân tích đòi hỏi người đọc phải tự vấn: tại sao Chí lại uống rượu?
Tại sao hắn chửi trời， chửi đời， chửi cả những người không quen biết?Bởi vì hắn không còn gì để mất. Nam Cao không miêu tả cái đói rách đơn thuần. Ông mổ xẻ quá trình tha hóa của một con người lương thiện. Bị Bá Kiến đẩy vào tù， Chí trở về với bộ mặt khác. Nhưng rồi Thị Nở xuất hiện. Bát cháo hành — chi tiết nhỏ ấy — lại là khoảnh khắc con người trong Chí trỗi dậy. Phân tích tác phẩm văn học ở đây là truy tìm dấu vết của tình người giữa đống tro tàn của số phận.Có lần một sinh viên hỏi tôi: “Phân tích tác phẩm văn học để làm gì khi mà câu chuyện đã rõ như ban ngày” Tôi bảo: “Cậu đọc ‘Truyện Kiều’ thấy Thúy Kiều đẹp， tài， nhưng cậu có thấy cái giá của sắc tài ấy không” Nguyễn Du không chỉ viết về một người con gái bán mình chuộc cha. Ông viết về định mệnh， về những con người bị xã hội phong kiến nghiền nát. Mỗi lần phân tích tác phẩm văn học， tôi lại thấy một tầng nghĩa khác mở ra. Đoạn Kiều ở lầu Ngưng Bích — bốn bức tranh thiên nhiên — thực chất là bốn lớp tâm trạng. Không phải ngẫu nhiên mà Nguyễn Du dùng điệp ngữ “buồn trông”. Đó là kỹ thuật， là tài năng。là tấm lòng.Phân tích tác phẩm văn học không chỉ dành cho giới nghiên cứu. Người đọc phổ thông cũng có thể làm điều đó. Hãy thử với “Lão Hạc”. Tại sao lão phải bán con Vàng?
Tại sao lão ăn bả chó để tự tử?Nam Cao không lên án lão. Ông thương lão. Cái nghèo không giết người ta ngay。nhưng nó bào mòn lòng tự trọng. Lão Hạc chết để giữ mảnh vườn cho con， để không phải sống nhờ vào ai. Một tác phẩm văn học phân tích giúp ta thấy được cái bi kịch ẩn sau những hành động tưởng như dại dột. Tôi nhớ có lần đọc lại đoạn lão Hạc kể chuyện bán chó với ông giáo， nước mắt lão ứa ra. Chi tiết ấy nhỏ thôi， nhưng nó là cả một trời nhân cách.Phân tích tác phẩm văn học không phải là áp đặt một khuôn mẫu. Nó là cuộc đối thoại giữa người đọc và tác giả， giữa hiện tại và quá khứ. Mỗi thế hệ lại đọc “Số đỏ” của Vũ Trọng Phụng theo cách khác. Có người thấy hài hước， có người thấy chua xót. Xuân Tóc Đỏ từ một kẻ bị xã hội ruồng bỏ lại trở thành “thánh sống” của thời đại. Đó là nghịch lý， là trào phúng， là nỗi đau của một dân tộc đang chuyển mình. Phân tích tác phẩm văn học， suy cho cùng， là học cách đọc chậm， đọc kỹ。
và đọc bằng cả trái tim. Không có một công thức nào cho việc này. Chỉ có sự kiên nhẫn và lòng yêu văn chương.
