Hai năm trở lại đâyýluậnvănhọcxuhướngKhilýthuyếtrờigiảngđườngvàvavàotrangviếgà kho hôm nay， các hội thảo về lý luận văn học xu hướng tại Hà Nội và TP.HCM liên tục chật kín người. Không chỉ giảng viên， sinh viên， mà rất nhiều cây bút trẻ cũng có mặt. Họ đến để nghe về diễn giải học。hậu hiện đại， sinh thái phê bình， hay lý thuyết hệ thống. Điều đáng nói: các xu hướng lý luận văn học không còn là câu chuyện thuần túy hàn lâm. Nó len vào từng trang viết， từng cách đọc tác phẩm， và cả cách một nhà văn tuyên bố mình viết vì cái gì.
Tôi nhớ một buổi tọa đàm ở một quán cà phê sách trên đường Nguyễn Văn Bình. Một tác giả trẻ đứng lên nói rằng chị viết tiểu thuyết đầu tay dưới ảnh hưởng của lý thuyết diễn giải của Gadamer. Không ai bất ngờ. Mười năm trước。nói vậy sẽ bị coi là làm màu. Giờ thì khác. Lý luận văn học xu hướng đã trở thành một phần trong tư duy sáng tác. Người viết không chỉ kể chuyện， họ còn tự đặt câu hỏi về chính cái việc kể chuyện. Họ đọc Derrida， Foucault， hoặc gần hơn là các nhà lý luận sinh thái như Lawrence Buell， để rồi viết về cái cây， con sông， hay rác thải nhựa trong truyện ngắn của mình.Nhưng có một nghịch lý. Càng nhiều xu hướng lý luận văn học du nhập， càng dễ rơi vào bẫy sao chép. Tôi từng đọc một bài phê bình dài 15 trang， trong đó tác giả dùng đến sáu thuật ngữ hậu cấu trúc chỉ để nói rằng nhân vật nữ trong một tiểu thuyết mới bị áp bức. Đọc xong， tôi tự hỏi: nếu bỏ hết thuật ngữ。bài viết còn lại gì?Lý luận văn học xu hướng， nếu không bám vào văn bản cụ thể và trải nghiệm đọc， sẽ chỉ là màn trình diễn ngôn từ. Một số nhà nghiên cứu trẻ ở Viện Văn học cũng thừa nhận điều này trong các cuộc trao đổi riêng. Họ bảo nhau: đừng để lý thuyết che mất tác phẩm.Vậy nên， đã đến lúc cần một cách tiếp cận khác. Không phải cứ nhập khẩu nguyên xi các xu hướng lý luận văn học từ Âu Mỹ. Mà là đối thoại. Ví dụ， lý thuyết sinh thái phương Tây nhấn mạnh mối quan hệ giữa con người và phi nhân. Đặt vào văn học Việt Nam， nó chạm ngay vào truyền thống thơ thiên nhiên， từ Nguyễn Trãi đến Hữu Thỉnh。nhưng với một sắc thái mới: không phải thiên nhiên để ngắm， mà thiên nhiên để lo. Lo vì biến đổi khí hậu， vì sông Mê Kông cạn dần， vì rừng ngập mặn Cà Mau mất đi. Lý luận văn học xu hướng khi ấy không còn là món đồ ngoại. Nó trở thành công cụ để đọc lại chính mình.
Tôi không nghĩ mọi tác giả phải am hiểu lý thuyết. Nhưng một nền văn học lành mạnh cần những người đọc có khả năng đặt câu hỏi lý luận. Xu hướng lý luận văn học không phải là mốt. Nó là cách để văn học không tự ru ngủ mình. Cuộc tranh luận vẫn đang tiếp diễn， và đó là dấu hiệu tốt. Ít nhất， người ta không còn im lặng.
