Hàng trăm người dân làng Đông Hồ (Bắc Ninh) vừa tổ chức lễ rước giải thưởng văn học dân gian lần thứ 12 cho nghệ nhân Nguyễn Đăng SầnảithưởngtrongvănhọcdângianKhikhotàngcộngđồngđượlẩu mắm buổi sáng， người đã dành trọn 40 năm sưu tầm và truyền dạy tranh khắc gỗ dân gian. Sự kiện này không chỉ là niềm tự hào của một dòng họ， mà còn cho thấy giải thưởng trong văn học dân gian đang dần thoát khỏi góc tối của các hội thảo hàn lâm để bước vào đời sống cộng đồng.Trước đây， nhắc đến giải thưởng trong văn học dân gian， người ta thường nghĩ ngay đến những suất học bổng nghiên cứu hay bằng khen trao cho các nhà folklore học tại hội thảo quốc tế. Nhưng khoảng năm năm trở lại đây， các giải thưởng như “Tinh hoa văn hóa dân gian Việt” hay “Ngọn lửa truyền đời” do Hội Văn nghệ dân gian Việt Nam phối hợp cùng một số quỹ tư nhân tổ chức lại hướng về người thực hành: những nghệ nhân hát then。kể sử thi， đan lát， hay thậm chí là các bà mẹ ở làng chài Quảng Bình vẫn thuộc lòng hàng trăm câu hò khoan. Giải thưởng trong văn học dân gian， vì thế， đang thay đổi bản chất: từ ghi nhận công trình nghiên cứu sang tôn vinh ký ức sống.Tôi có dịp dự lễ trao giải “Hát ru ba miền” tại Ninh Bình vào tháng 4 vừa qua. Điều khiến tôi chú ý không phải là cúp vàng hay tiền thưởng， mà là việc ban tổ chức yêu cầu mỗi thí sinh hát đúng làn điệu gốc của quê mình。không được phối khí hiện đại. Một cụ bà 78 tuổi ở Nam Định đã nhận giải A với bài “Ru con mùa nước nổi” – làn điệu tưởng chừng đã thất truyền. Khoảnh khắc cụ cất tiếng hát， cả hội trường im lặng như tờ. Đó là sức mạnh của giải thưởng trong văn học dân gian: nó không chỉ trao cúp， mà trao lại sự tự tin cho những người giữ lửa.Dẫu vậy， không phải mọi giải thưởng đều suôn sẻ. Nhiều ý kiến cho rằng tiêu chí chấm giải còn nặng về hình thức biểu diễn， ít chú trọng đến tính nguyên bản của dị bản địa phương. Một nhà nghiên cứu ở Viện Văn hóa nghệ thuật quốc gia thẳng thắn: “Có giải thưởng trong văn học dân gian trao cho tiết mục được dàn dựng công phu nhưng lại làm mất đi cái hồn của làn điệu gốc” Thực tế， một số nghệ nhân sau khi đoạt giải lại bị mời đi biểu diễn thương mại quá nhiều。dẫn đến việc truyền dạy cho thế hệ sau bị gián đoạn. Giải thưởng， nếu không cẩn trọng， có thể vô tình biến di sản thành hàng hóa.
Nhìn từ góc độ cá nhân， tôi tin rằng giá trị lớn nhất của một giải thưởng trong văn học dân gian nằm ở khả năng kết nối các thế hệ. Khi một em học sinh lớp 9 ở Hà Giang đoạt giải thưởng “Kể chuyện cổ tích bằng tiếng Mông”。em không chỉ nhận giấy khen mà còn được ông nội mình – người từng giấu truyện trong vách nhà – công nhận. Cái gật đầu của ông có sức nặng hơn mọi bằng khen. Văn học dân gian vốn không có tác giả cá nhân， nó thuộc về cộng đồng. Giải thưởng， nếu trao đúng cách， sẽ không tạo ra ngôi sao， mà thắp sáng cả một vùng ký ức tập thể.Đêm trao giải ở Đông Hồ khép lại bằng màn trình diễn của chính những người nông dân – họ vừa in tranh vừa hát quan họ. Không có pháo hoa， không có MC hào nhoáng. Chỉ có tiếng vỗ tay rào rào và những giọt nước mắt của nghệ nhân Sần khi nhận cúp từ tay một em nhỏ trong làng. Có lẽ， đó mới là giải thưởng trong văn học dân gian đích thực: trao đi để nhận lại sự tiếp nối.
