Buổi trưaântíchtácphẩmhômnayKhinghệsĩtrẻchọnimlặngthayvìồnàbò lúc lắc giá bao nhiêu， tôi ngồi ở quán cà phê quen trên đường Võ Văn Tần， Sài Gòn. Điện thoại rung lên， một người bạn làm giám tuyển gửi cho tôi đường link tác phẩm mới của một nghệ sĩ trẻ tên H. Tác phẩm chỉ dài đúng 47 giây， không lời， không nhạc nền。chỉ có tiếng thở đều đặn và hình ảnh bàn tay đang bóc từng lớp vỏ của một củ hành tím. Tôi xem lại ba lần. Lần thứ nhất， tôi thấy nhàm chán. Lần thứ hai， tôi bắt đầu chú ý đến nhịp thở. Lần thứ ba， tôi nhận ra mình đang nín thở theo tác phẩm. Đó là lúc tôi hiểu vì sao phân tích tác phẩm hôm nay lại khó hơn phân tích những tác phẩm cách đây mười năm.Nghệ sĩ H. không đăng tác phẩm lên mạng xã hội. Cô gửi riêng cho bảy người。trong đó có tôi. Không hashtag， không thuyết minh， không artist statement. Một sự im lặng có chủ đích. Trong khi đó， một nghệ sĩ khác tên T. vừa mở triển lãm cá nhân ở Quận 1 với hơn 200 tác phẩm nhỏ， mỗi tác phẩm là một mẩu giấy ghi chú những câu nói vu vơ của người Sài Gòn trên xe buýt. T. gọi đó là “nhật ký công cộng”. Cả hai đều đang làm một việc giống nhau: lưu giữ những khoảnh khắc mà xã hội đang vội vã vứt bỏ. Nhưng cách họ tiếp cận thì ngược nhau hoàn toàn. H. chọn ẩn mình， T. chọn phơi bày. Phân tích tác phẩm hôm nay không thể chỉ dừng ở hình thức hay kỹ thuật. Nó phải đặt tác phẩm vào đúng cái khoảnh khắc nó xuất hiện， giữa một Sài Gòn đang thay da đổi thịt từng ngày， nơi một quán ăn quen bỗng dưng biến thành tiệm trà sữa chỉ sau một đêm.Tôi nhớ có lần trò chuyện với một hoạ sĩ lớn tuổi. Ông nói: “Tác phẩm hay không nằm ở chỗ nó giải thích được điều gì。mà ở chỗ nó khiến người ta phải dừng lại” Câu đó ám ảnh tôi suốt buổi xem tác phẩm của H. và T. Dừng lại. Giữa một dòng chảy thông tin không ngừng nghỉ， việc một tác phẩm khiến người ta dừng lại đã là một thành công. Nhưng dừng lại để làm gì?Với H.， là để nghe tiếng thở của chính mình. Với T.， là để đọc một câu nói của người xa lạ và tự hỏi: “Ủa， mình cũng từng nói câu này à” Phân tích tác phẩm hôm nay buộc tôi phải từ bỏ thói quen tìm kiếm một thông điệp duy nhất. Không có thông điệp nào cả. Chỉ có trải nghiệm. Và trải nghiệm thì không thể tranh cãi đúng sai.Điều đáng nói là cả H. và T. đều không gọi mình là nghệ sĩ. H. làm nhân viên văn phòng， T. dạy tiếng Anh ở một trung tâm nhỏ. Họ sáng tác vào buổi tối， sau giờ làm. Tác phẩm của họ không nằm trong bảo tàng， không được đấu giá。
không có bài phê bình nào đăng báo. Nhưng chúng tồn tại. Và chúng có người xem. Một nhóm nhỏ， kín， nhưng thật. Tôi tự hỏi: nếu phân tích tác phẩm hôm nay mà bỏ qua những tác phẩm như vậy， liệu có còn đáng tin?Phân tích tác phẩm hôm nay không thể chỉ dựa vào những gì được công nhận chính thức. Nó phải chạm được vào những gì đang diễn ra lặng lẽ， trong những căn hộ nhỏ， trên những chuyến xe buýt， trong những tin nhắn riêng tư lúc nửa đêm.Chiều muộn。tôi rời quán cà phê. Trên đường về， tôi thấy một người đàn ông đang ngồi bên hè phố， tay cầm cuốn sổ nhỏ， vẽ lại chiếc xe ba gác đậu trước mặt. Anh vẽ rất chậm. Tôi đứng nhìn khoảng hai phút. Anh không để ý. Tôi cũng không hỏi. Có lẽ đó cũng là một tác phẩm hôm nay. Không cần phân tích. Chỉ cần nhìn. Và thấy đủ.
