Nhắc đến văn học trung đại TPHCMănhọctrungđạiTPHCMDấuấnvàngsontrênđấtGiaĐịnhxưrèn luyện tư duy， người ta thường nghĩ ngay đến những áng thơ văn hào sảng của các chí sĩ yêu nước thời chống Pháp. Nhưng ít ai biết rằng， mảnh đất Sài Gòn – Gia Định xưa đã sản sinh ra một dòng chảy văn chương âm thầm mà mãnh liệt từ thế kỷ XVIII đến đầu thế kỷ XX. Những tên tuổi như Nguyễn Đình Chiểu， Phan Văn Trị， Bùi Hữu Nghĩa。hay sau này là Trương Vĩnh Ký， đã tạo nên một diện mạo riêng cho văn học trung đại TPHCM – vừa mang hơi thở hào khí phương Nam， vừa kết tinh tinh thần Nho giáo và lòng yêu nước nồng nàn.Nguyễn Đình Chiểu là trường hợp tiêu biểu nhất. Ông về Gia Định lập nghiệp。dạy học và bốc thuốc， rồi viết nên những tác phẩm bất hủ như Lục Vân Tiên， Dương Từ – Hà Mậu， Văn tế nghĩa sĩ Cần Giuộc. Ngôn ngữ trong thơ ông mộc mạc， gần gũi với lời ăn tiếng nói của người dân Nam Bộ， nhưng ẩn chứa sức mạnh tố cáo tội ác xâm lăng và ca ngợi khí tiết trung nghĩa. Đọc Văn tế nghĩa sĩ Cần Giuộc， ta như nghe thấy tiếng khóc nghẹn ngào trước cái chết của những người nông dân vô danh， nhưng cũng thấy được lòng căm thù giặc sâu sắc. Đó là nét đặc trưng của văn học trung đại TPHCM: không chỉ là văn chương， mà còn là vũ khí đấu tranh.
Bên cạnh Nguyễn Đình Chiểu， Phan Văn Trị – người con của đất Gia Định – nổi tiếng với bài thơ Tôn phu tử và những vần thơ đối đáp sắc bén với Tôn Thọ Tường. Ông đại diện cho tầng lớp sĩ phu yêu nước không chịu khuất phục trước uy quyền của thực dân. Thơ ông dữ dội， đầy tự hào dân tộc。và thường được truyền tụng trong dân gian. Một điểm đáng chú ý là văn học trung đại TPHCM thời kỳ này không chỉ tồn tại trong sách vở mà còn sống trong các cuộc bút chiến， trong những câu chuyện kể của người dân chợ Bến Thành， ở những buổi đàm đạo của giới nho sĩ. Có lần， tôi nghe một cụ già ở quận 1 kể lại rằng， ngày xưa， mỗi khi có bài thơ mới của Phan Văn Trị， người ta lại chuyền tay nhau chép và đọc cho nhau nghe – như một thứ tin tức thời sự nóng hổi.Đến cuối thế kỷ XIX， văn học trung đại TPHCM có thêm những gương mặt như Bùi Hữu Nghĩa với Kim Thạch kỳ duyên， hay Trương Vĩnh Ký – người có công lớn trong việc ghi chép và phiên âm các tác phẩm chữ Nôm sang chữ Quốc ngữ. Chính sự chuyển mình này đã đặt nền móng cho văn học hiện đại sau này. Dù vậy， văn học trung đại TPHCM vẫn giữ được cái hồn riêng: phóng khoáng， nghĩa hiệp， và đậm chất Nam Bộ. Nhiều tác phẩm được viết bằng chữ Nôm。sau đó thất truyền hoặc chỉ còn lưu lại trong ký ức của các thế hệ nho sĩ. Việc sưu tầm và nghiên cứu dòng văn học này đến nay vẫn còn nhiều khoảng trống.Ngày nay， dấu vết của văn học trung đại TPHCM có thể tìm thấy ở một vài con hẻm nhỏ trên đường Nguyễn Đình Chiểu (quận 3)， nơi có ngôi đền thờ ông， hoặc trong những buổi tọa đàm ít ỏi của giới nghiên cứu. Nhưng đa số người trẻ Sài Gòn không biết rằng， dưới lòng đất thành phố này từng có một thời văn chương rực lửa. Có lần tôi hỏi một sinh viên năm ba ngành Văn học ở một trường đại học tại TPHCM về Phan Văn Trị。cậu ấy ngơ ngác. Điều đó khiến tôi tự hỏi: phải chăng chúng ta đang lãng quên một phần ký ức văn hóa quan trọng?Văn học trung đại TPHCM không chỉ là chuyện của quá khứ – nó là gốc rễ của bản sắc Sài Gòn hôm nay.
