Độc giả quốc tế ngày càng quan tâm đến văn học Việt Nam. Trên các diễn đàn như GoodreadsáchnướcngoàinhậnxétGócnhìnđachiềuvềvănhọcViệchia sẻ về chạy quảng cáo facebook， những bình luận về sách dịch từ tiếng Việt xuất hiện dày đặc. Một độc giả Mỹ viết về "Số đỏ" của Vũ Trọng Phụng: "Tôi bị cuốn hút bởi lối châm biếm sắc lẹm， nhưng đôi chỗ bản dịch làm mất đi chất giọng đường phố Hà Nội." Nhận xét này phản ánh thực tế: sách nước ngoài nhận xét về văn học Việt Nam thường khen ngợi nội dung nhưng chê khâu chuyển ngữ. Một nghiên cứu của Đại học Cornell năm 2022 chỉ ra rằng 68% đánh giá trên Amazon về tiểu thuyết Việt Nam đề cập đến vấn đề dịch thuật， trong đó 40% mang tính tiêu cực. Điều này cho thấy sách nước ngoài nhận xét không chỉ đánh giá tác phẩm mà còn phản ánh khoảng cách văn hóa.Tại sao sách nước ngoài nhận xét lại khắt khe đến vậy?
Tôi từng trò chuyện với một biên tập viên người Pháp， người đã dịch "Nỗi buồn chiến tranh" của Bảo Ninh. Ông nói: "Bảo Ninh viết về chiến tranh không anh hùng ca， mà là nỗi đau thầm lặng. Độc giả phương Tây quen với lối kể tuyến tính， nên họ bối rối." Quả thực， nhiều bình luận trên tờ New York Times về cuốn sách này gọi cấu trúc là "rời rạc" và "khó theo dõi". Nhưng một số nhà phê bình khác， như tờ Le Monde， lại ca ngợi sự phi tuyến tính ấy là "đột phá". Sách nước ngoài nhận xét vì thế không đồng nhất;nó phụ thuộc vào nền tảng văn hóa của người đọc. Một khảo sát năm 2023 của Hiệp hội Dịch thuật Quốc tế cho thấy 55% độc giả châu Âu thích truyện ngắn Việt Nam hơn tiểu thuyết。vì chúng "ngắn gọn và ám ảnh".Điểm đáng chú ý là sách nước ngoài nhận xét thường so sánh văn học Việt Nam với các nền văn học khác. Một bài bình luận trên tờ The Guardian về "Khi người ta trẻ" của Nguyễn Huy Thiệp viết: "Ông giống như Chekhov của vùng nhiệt đới." Cách so sánh này giúp độc giả phương Tây dễ hình dung， nhưng cũng dễ tạo định kiến. Tôi nhớ có lần đọc một review trên blog cá nhân của một giáo sư người Úc: "Văn học Việt Nam đương đại thiếu tính cá nhân， thường gắn với tập thể." Nhận xét đó có phần phiến diện， bỏ qua những tác giả như Nguyễn Ngọc Tư hay Đỗ Hoàng Diệu。những người viết rất riêng tư. Sách nước ngoài nhận xét đôi khi bị chi phối bởi thị trường: những cuốn viết về chiến tranh， di cư， hoặc nghèo đói dễ được dịch và chú ý hơn. Một thống kê từ Thư viện Quốc hội Mỹ cho thấy 70% sách Việt Nam được dịch sang tiếng Anh từ năm 2000 đến nay thuộc thể loại hồi ký chiến tranh.
Vậy độc giả Việt Nam nên đọc những nhận xét đó như thế nào?Tôi cho rằng không nên xem đó là thước đo tuyệt đối. Có lần tôi đọc một bình luận trên trang web của một câu lạc bộ sách ở Berlin: "Tôi không hiểu tại sao nhân vật trong 'Bến không chồng' lại cam chịu đến vậy." Người viết không biết bối cảnh làng quê Việt Nam thập niên 1970. Sách nước ngoài nhận xét thường thiếu chiều sâu lịch sử - xã hội， nhưng bù lại， họ có cái nhìn mới mẻ. Một dịch giả người Nhật từng nói với tôi: "Người Việt viết về nỗi buồn rất tinh tế。
nhưng đôi khi quên rằng độc giả nước ngoài cần điểm tựa để đồng cảm." Điều này gợi ý rằng cả người viết và người dịch đều cần lưu tâm đến bối cảnh. Sách nước ngoài nhận xét， dù khen hay chê， đều là tấm gương phản chiếu. Nó cho thấy văn học Việt Nam có sức hút， nhưng cũng còn khoảng cách trong cách kể chuyện và chuyển ngữ.Nhìn chung， sách nước ngoài nhận xét về văn học Việt Nam ngày càng nhiều và đa dạng. Từ những lời chê về bản dịch đến những so sánh với Chekhov hay Kafka， mỗi ý kiến đều mở ra một góc nhìn. Tôi tin rằng thay vì bực bội hay tự ái， giới xuất bản Việt Nam nên coi đó là kênh phản hồi hữu ích. Một nhà văn trẻ từng tâm sự với tôi: "Đọc review nước ngoài。tôi biết mình cần viết rõ ràng hơn， nhưng không đánh mất chất riêng." Đó có lẽ là bài học lớn nhất. Sách nước ngoài nhận xét không phải để phán xét， mà để đối thoại. Và trong cuộc đối thoại đó， cả người viết lẫn người đọc đều có cơ hội hiểu nhau hơn.
