Nguyễn Minh Châu từng nói rằng văn học không chỉ phản ánh hiện thực mà còn phải đào sâu vào những góc khuất của tâm hồn. Hơn ba mươi năm sau ngày ông mấtănhọcđươngđạitiêubiểuKhingườitrẻviếtvềnhữngmảnhđờichưakểhướng dẫn sử dụng mạng xã hội hiệu quả。tinh thần ấy vẫn chảy trong dòng văn học đương đại tiêu biểu， nhưng với những gương mặt mới， những cách kể mới. Tôi nhớ buổi ra mắt tập truyện ngắn "Biên bản chiến tranh 1-2-3-4.75" của Trần Mai Hạnh tại Hà Nội. Không gian chật kín người， phần lớn là sinh viên văn khoa. Họ đến không phải vì tò mò về một cựu phóng viên chiến trường， mà vì tò mò về cách một nhà văn đương đại tiêu biểu xử lý chất liệu lịch sử bằng ngôn ngữ hôm nay. Cuốn sách dày gần 600 trang， nhưng không hề khô khan. Trần Mai Hạnh viết về những ngày cuối cùng của chiến tranh bằng giọng văn lạnh lùng， chính xác， gần như một phóng sự điều tra. Ấy vậy mà đọc đến đoạn tả người lính trẻ run rẩy trước khi vào trận， tôi thấy mắt mình cay. Đó là dấu hiệu của một tác phẩm văn học đương đại tiêu biểu: nó không cần hô hào， không cần bi kịch hóa， chỉ cần đặt đúng chỗ một chi tiết nhỏ.
Nếu phải kể tên những cây bút làm nên diện mạo văn học đương đại tiêu biểu hôm nay， không thể bỏ qua Nguyễn Ngọc Tư. Chị viết về miền Tây không phải bằng màu mỡ trù phú， mà bằng mùi bùn tanh， mùi khói đốt đồng， mùi nước mắm nhĩ. Truyện ngắn "Cánh đồng bất tận" của chị đã bán được hàng chục nghìn bản， một con số mơ ước với văn học Việt Nam đương đại. Nhưng điều tôi quan tâm hơn là cách chị xây dựng nhân vật nữ. Họ không phải những cô gái cam chịu. Họ bỏ đi。họ phản kháng， họ im lặng theo kiểu của riêng mình. Một cô gái trong truyện ngắn "Nhớ sông" nói với người yêu cũ rằng: "Anh về đi， sông bây giờ không còn cá nữa". Câu nói ấy vừa là lời từ chối tình cảm， vừa là lời tố cáo môi trường bị tàn phá. Văn học đương đại tiêu biểu không tách rời hai điều đó. Nó không chỉ viết về con người， mà viết về con người trong một thế giới đang biến đổi từng ngày.Một điểm khác biệt của văn học đương đại tiêu biểu so với giai đoạn trước là sự xuất hiện của cái tôi cá nhân một cách mạnh mẽ hơn. Nhà thơ Vi Thùy Linh từng gây tranh cãi với tập "Khát" khi viết về tình dục và cơ thể phụ nữ không chút e dè. Nhiều người phản đối， nhưng không thể phủ nhận rằng chị đã mở ra một hướng đi mới. Thế hệ sau chị。như Phùng Gia Lộc hay Đinh Phương， tiếp tục đẩy xa hơn những giới hạn ấy. Họ viết về nghiện ngập， về tình dục， về cô đơn trong thành phố lớn， về những người trẻ không tìm thấy chỗ đứng. Tôi có lần dự một buổi đọc tác phẩm tại một quán cà phê nhỏ trên phố Đặng Dung. Một cô gái hai mươi hai tuổi đọc đoạn văn tả cảnh nhân vật nữ nằm co ro trong phòng trọ sau khi bị sa thải. Cả quán im lặng. Không ai vỗ tay. Nhưng tôi biết， những người ngồi đó đều đang nghĩ đến chính mình. Văn học đương đại tiêu biểu là thứ văn học khiến người ta không thể vỗ tay ngay lập tức， mà phải im lặng một lúc.Dĩ nhiên， không phải mọi tác phẩm đương đại đều tiêu biểu. Có những cuốn sách bán chạy nhờ chiêu trò truyền thông， đọc xong không đọng lại gì. Có những nhà văn trẻ viết như thể đang sao chép lại những gì họ thấy trên mạng xã hội. Văn học đương đại tiêu biểu không nằm ở số lượng bản in hay giải thưởng. Nó nằm ở khả năng khiến người đọc phải dừng lại， gấp sách， và nhìn ra ngoài cửa sổ lâu hơn một chút. Tôi từng nghe một nhà phê bình nói rằng văn học Việt Nam đang ở giai đoạn "nở rộ nhưng chưa kết tinh". Có lẽ đúng. Nhưng trong cái "chưa kết tinh" ấy， tôi vẫn thấy những viên ngọc thô đang dần lộ diện. Họ là những Nguyễn Ngọc Tư。
Trần Mai Hạnh， Vi Thùy Linh， và cả những cây bút trẻ chưa ai biết tên. Họ viết vì họ không thể không viết. Và đó chính là điều làm nên văn học đương đại tiêu biểu.Đọc văn học đương đại tiêu biểu hôm nay， tôi có cảm giác như đang đi trên một con đường đất đỏ， hai bên là những cánh đồng đang mùa thay lá. Không phải lúc nào cũng đẹp. Có đoạn gồ ghề， có đoạn bụi mù. Nhưng bạn biết mình đang đi đâu đó thật. Không phải đến một kết luận sạch sẽ， mà đến một câu hỏi còn bỏ ngỏ. Văn học đương đại tiêu biểu không cho bạn câu trả lời. Nó cho bạn một lý do để tiếp tục đọc， tiếp tục nghĩ。
và đôi khi， tiếp tục sống khác đi một chút. Với tôi， thế là đủ.
