Cuộc triển lãm "Gương mặt của thời đại" tại Bảo tàng Mỹ thuật TP.HCM vừa khai mạc đã gây chú ý khi trưng bày 37 tác phẩm của 12 nghệ sĩ gạo cội từ thập niên 1980. Đây không phải sự kiện đơn thuần. Nó đánh dấu một chương trong lịch sử nghệ thuật đương đại Việt Nam: giai đoạn chuyển mình từ nghệ thuật tuyên truyền sang biểu đạt cá nhân. Những bức sơn dầu khổ lớn của Nguyễn TrungĐiểmnóngcủalịchsửnghệthuậtđươngđạiKhihậuchiếnmởrakỷnguyênmớrèn luyện tư duy， với mảng màu tối và bố cục phá cách， từng bị coi là "lệch lạc" vào năm 1986. Giờ đây， chúng được treo trang trọng trong không gian chính. Sự thay đổi ấy phản ánh bước ngoặt của lịch sử nghệ thuật đương đại – khi cái tôi nghệ sĩ không còn bị gò ép bởi khuôn khổ.Tôi nhớ buổi trò chuyện với họa sĩ Lê Thị Hiền， người từng tham gia nhóm "Sáng tạo" năm 1981. Bà kể: "Chúng tôi vẽ như thể ngày mai không còn được vẽ nữa." Thời điểm đó， lịch sử nghệ thuật đương đại Việt Nam chưa có tên gọi. Các phòng tranh tư nhân đầu tiên mở cửa ở Hà Nội năm 1993， đánh dấu sự xuất hiện của thị trường nghệ thuật. Nghệ sĩ không còn chỉ trưng bày trong nhà văn hóa. Họ bán tác phẩm， tổ chức triển lãm cá nhân。và bắt đầu đối thoại với công chúng theo cách khác. Đó là cú hích cho lịch sử nghệ thuật đương đại bước vào quỹ đạo thương mại – điều chưa từng có trước 1986.Dữ liệu từ Cục Mỹ thuật， Nhiếp ảnh và Triển lãm cho thấy từ năm 2000 đến 2020。
số lượng triển lãm nghệ thuật đương đại tăng gấp 7 lần. Nhưng con số không kể hết câu chuyện. Tại TP.HCM， không gian nghệ thuật độc lập như The Factory hay Galerie Quỳnh xuất hiện， tạo ra sân chơi cho nghệ sĩ trẻ. Họ làm video art， sắp đặt， trình diễn – những ngôn ngữ mới mẻ. Lịch sử nghệ thuật đương đại giờ đây không chỉ nằm trong sách giáo khoa. Nó diễn ra hàng ngày trên mạng xã hội， trong các workshop cộng đồng， và cả những dự án gây tranh cãi. Có người nói nghệ thuật đương đại Việt Nam đang bị thương mại hóa quá mức. Tôi không hoàn toàn đồng ý. Thương mại hóa giúp nghệ sĩ sống được， nhưng cũng đặt ra thách thức về bản sắc.Một ví dụ điển hình: tác phẩm "Đất và Người" của nhóm nghệ sĩ trẻ tại Huế năm 2019. Họ dùng đất đỏ bazan nung chảy， đúc thành hình người nông dân. Tác phẩm gây sốt trong giới phê bình. Nhưng khi được mời triển lãm ở Singapore， nhóm quyết định rút lui vì lo ngại bị hiểu sai về văn hóa. Quyết định này gây tranh cãi. Với tôi。nó cho thấy lịch sử nghệ thuật đương đại không chỉ là sáng tạo. Đó còn là đàm phán – giữa nghệ sĩ và thị trường， giữa bản địa và toàn cầu. Lịch sử nghệ thuật đương đại vì thế luôn vận động， không có điểm dừng.Nhìn lại 40 năm， từ những bức tranh bị cấm đến các không gian nghệ thuật đa dạng hôm nay， lịch sử nghệ thuật đương đại Việt Nam là câu chuyện về sự kiên trì. Nó không theo đường thẳng. Có lúc chững lại， có lúc bùng nổ. Điều còn thiếu là hệ thống lưu trữ bài bản. Nhiều tác phẩm quan trọng thất lạc， nhiều sự kiện không được ghi chép. Nếu không giải quyết， thế hệ sau sẽ khó hiểu hết về lịch sử nghệ thuật đương đại. May thay。một số dự án số hóa đang được khởi động. Nhưng cần nhanh hơn. Bởi lịch sử nghệ thuật đương đại không chỉ thuộc về quá khứ. Nó đang định hình tương lai.
