iếng hát xẩm của cụ Hà Thị Cầu vang lên giữa căn nhà nhỏ ở làng Yên PhongệnhânHàThịCầuGiọngcaxẩmcuốicùngcủamiềnquêBắcBộpha chế đồ uống， xã Yên Mỹ， huyện Ý Yên， Nam Định. Năm nay cụ đã ngoài 90 tuổi。đôi mắt đã mờ， nhưng giọng hát vẫn đầy nội lực， da diết. Một mình cụ ngồi trên chiếu cói， tay gõ phách， miệng hát những câu xẩm cổ như "Thập ân"， "Xẩm chợ"， "Huê tình". Không có nhạc đệm， không có sân khấu， chỉ có tiếng phách lách cách và giọng hát khàn đặc pha lẫn hơi thở của người già. Đó là cách nghệ nhân Hà Thị Cầu giới thiệu về nghệ thuật xẩm mà cụ đã theo đuổi gần cả thế kỷ.Tôi đến thăm cụ vào một buổi chiều mùa đông， khi sương muối còn đọng trên những tàu lá chuối. Cụ kể， từ nhỏ đã theo cha mẹ đi hát rong khắp các chợ quê. Nghệ nhân Hà Thị Cầu giới thiệu rằng xẩm không chỉ là hát， mà là kể chuyện đời， chuyện người bằng âm nhạc. Mỗi làn điệu có một nhịp phách riêng， một cách luyến láy riêng. Cụ bảo: "Hát xẩm phải có cái tình， cái duyên. Không có tình thì hát chỉ ra tiếng。
không ra hồn." Cụ nhớ như in những đêm hát ở chợ Đồng Xuân， chợ Bưởi， hay những buổi hát ở đình làng. Người nghe đứng chật kín， có khi ngồi cả lên mái nhà để nghe cho rõ.Nhiều người trẻ bây giờ không biết xẩm là gì. Họ nghe nhạc thị trường， nhạc ngoại， chứ ít ai tìm đến những làn điệu cổ. Nghệ nhân Hà Thị Cầu giới thiệu về xẩm qua những buổi dạy miễn phí cho sinh viên trường văn hóa。cho các nhà nghiên cứu âm nhạc. Cụ nói: "Tôi già rồi， không giữ được lâu. Nhưng nếu có ai muốn học， tôi sẵn sàng truyền lại." Có lần， một nhóm sinh viên đến ghi âm， cụ hát liền ba tiếng đồng hồ mà không nghỉ. Hát xong， cụ cười: "Hát cho các cháu nghe， lỡ mai này tôi không còn， các cháu còn có cái mà nhớ."Năm 2018， nghệ nhân Hà Thị Cầu được Nhà nước phong tặng danh hiệu Nghệ sĩ Nhân dân. Nhưng cụ bảo， danh hiệu không quan trọng bằng việc xẩm còn được hát. Cụ vẫn ở căn nhà cũ， vẫn tự nấu cơm， vẫn gõ phách mỗi khi có khách đến chơi. Đôi khi cụ hát một mình， hát cho chính mình nghe. Tiếng hát ấy như sợi dây nối quá khứ với hiện tại， nối những con người bình dị với một di sản âm nhạc độc đáo của dân tộc. Nghệ nhân Hà Thị Cầu giới thiệu xẩm không bằng lời nói suông， mà bằng chính cuộc đời mình。bằng từng câu hát run rẩy nhưng đầy sức sống.Giờ đây， mỗi lần có ai hỏi về xẩm。
tôi lại nhớ đến cụ Hà Thị Cầu. Người nghệ nhân ấy đã đi qua gần một thế kỷ， chứng kiến bao thăng trầm của đất nước. Cụ không còn hát được nhiều như trước， nhưng mỗi khi cất lên， người nghe vẫn thấy một cái gì đó rất thật， rất đời. Xẩm không chết. Nó sống trong những bản ghi âm， trong trí nhớ của những người từng nghe cụ hát. Và có lẽ， nghệ nhân Hà Thị Cầu giới thiệu về xẩm chính là cách để xẩm mãi mãi là một phần hồn quê Bắc Bộ.
