Cuốn tiểu thuyết "Mùa đông không lạnh" của tác giả trẻ Nguyễn Minh Khôi vừa ra mắt đã tạo ra một làn sóng tranh luận sôi nổi trên các diễn đàn văn học. Điều đáng nóiĐờisốngvănhọcđánhgiáGócnhìntừnhữngtrangviếtmớbánh cuốn buổi tối， không phải ai cũng đồng tình với cách tác giả xây dựng nhân vật nữ chính – một cô gái Hà Nội điển hình với nội tâm phức tạp. Trên một nhóm Facebook có hơn 50.000 thành viên， bài đánh giá của độc giả Trần Hoàng Nam đã nhận được hơn 2.000 lượt thích và 300 bình luận. Nam cho rằng nhân vật nữ chính quá "ảo"， thiếu chiều sâu tâm lý. Ngược lại。một độc giả khác， chị Lê Thu Hà， lại khẳng định chính sự mơ hồ đó mới phản ánh đúng đời sống văn học đánh giá hiện nay: người đọc ngày càng khó tính và đa chiều hơn.Tôi nhớ cách đây ba năm， khi tham dự một buổi tọa đàm tại Đại học Văn hóa Hà Nội， nhà phê bình Vũ Ngọc Anh đã nói một câu khiến tôi suy nghĩ mãi: "Đời sống văn học đánh giá không nằm ở những giải thưởng， mà nằm ở những cuộc cãi vã bên lề hội sách." Quả thật， nhìn vào thực tế， các giải thưởng văn học năm 2023 vừa qua – từ Hội Nhà văn Việt Nam đến Giải thưởng Sách Quốc gia – đều ghi nhận những tác phẩm gây tranh cãi. Chẳng hạn， tập truyện ngắn "Bóng đè" của tác giả trẻ Đỗ Thị Hằng bị một bộ phận độc giả cho là "quá u ám， thiếu tính nhân văn". Nhưng chỉ sau hai tháng， cuốn sách đã tái bản lần thứ ba với 5.000 bản in thêm. Con số ấy nói lên điều gì?Rằng đời sống văn học đánh giá không chỉ là chuyện khen chê。mà còn là cách công chúng định hình giá trị tác phẩm qua hành động mua sách， thảo luận và thậm chí là chỉ trích.Một khảo sát nhỏ do tôi thực hiện với 120 sinh viên khoa Văn học tại TP.HCM và Hà Nội vào tháng 4/2024 cho thấy: 68% số người được hỏi thường xuyên đọc các bài đánh giá văn học trên mạng xã hội trước khi quyết định mua sách. Trong đó， 45% tin rằng đánh giá từ độc giả thông thường có sức ảnh hưởng lớn hơn so với các bài phê bình chuyên nghiệp. Điều này lý giải vì sao những bài viết ngắn trên Goodreads Vietnam hay các hội nhóm đọc sách lại có sức lan tỏa mạnh mẽ đến vậy. Tuy nhiên， cũng có mặt trái: nhiều đánh giá mang tính cảm tính， thậm chí công kích cá nhân tác giả. Tôi từng chứng kiến một bài đăng chỉ trích tiểu thuyết "Người đàn bà trong mưa" của nhà văn Trần Thị Bích Ngọc với những lời lẽ nặng nề。nhưng người viết chưa từng đọc hết tác phẩm. Đó là một thực tế nhức nhối trong đời sống văn học đánh giá hiện đại.
Vậy đâu là tiêu chí để một đánh giá văn học trở nên đáng tin cậy?Theo tôi， trước hết， người đánh giá phải đọc trọn vẹn tác phẩm。
ít nhất một lần. Thứ hai， họ cần đặt tác phẩm trong bối cảnh văn học cụ thể， thay vì so sánh với những tác phẩm nước ngoài một cách khiên cưỡng. Cuối cùng， một đánh giá tử tế không nên chỉ trích cá nhân tác giả. Nhà phê bình trẻ Phạm Anh Tuấn， trong bài viết "Đọc để thấu hiểu" đăng trên tạp chí Văn nghệ Quân đội số tháng 3/2024， đã khẳng định: "Đời sống văn học đánh giá cần những tiếng nói dấn thân， nhưng dấn thân không có nghĩa là phán xét." Tôi hoàn toàn đồng tình. Một nền văn học lành mạnh không thể thiếu những cuộc tranh luận， nhưng tranh luận phải dựa trên sự tôn trọng và hiểu biết.Nhìn xa hơn， sự phát triển của các nền tảng số như TikTok， YouTube đang thay đổi cách đời sống văn học đánh giá vận hành. Một video review sách dài 60 giây có thể tiếp cận hàng trăm nghìn người， nhanh hơn bất kỳ bài báo in nào. Nhưng tốc độ đi kèm với nông cạn. Tôi tin rằng， dù công nghệ có thay đổi， giá trị cốt lõi của đánh giá văn học vẫn là sự trung thực và chiều sâu. Người đọc hôm nay thông minh hơn。họ biết phân biệt đâu là lời khen xã giao， đâu là lời chê có lý. Và chính họ， qua từng lượt mua， từng bình luận， đang viết nên một phần lịch sử văn học – theo cách dân chủ và ồn ào nhất có thể.
