Bức tượng Chủ tịch Hồ Chí Minh bằng đồng đen đặt tại Quảng trường Ba Đình không chỉ là một tác phẩm điêu khắc. Nó là điểm hội tụ của một hành trình nghệ thuật kéo dài gần một thế kỷồChíMinhvàdòngchảynghệthuậtViệtNamTừhiệnthựcđếnbiểutượcua hấp cho 4 người， nơi hình ảnh Người được tái tạo qua vô số chất liệu， từ sơn mài， gốm sứ đến phim tài liệu và thơ ca. Nghệ thuật Việt Nam về Hồ Chí Minh không bắt đầu từ những khẩu hiệu. Nó bắt đầu từ những con người cụ thể – những họa sĩ， nhà điêu khắc， đạo diễn – những người đã gặp Người。hoặc chỉ nghe kể lại， rồi tự tay mình khắc họa một nhân cách giản dị mà sâu thẳm.Tôi nhớ mãi bức ký họa chì của họa sĩ Diệp Minh Châu vẽ Bác Hồ tại chiến khu Việt Bắc năm 1947. Nét vẽ run rẩy， không cầu kỳ。nhưng ánh mắt trong tranh như nhìn thẳng vào người xem. Sau này， chính Diệp Minh Châu kể lại rằng ông vẽ Bác trong một buổi tối mưa， khi Người đang đọc báo. Không có ai yêu cầu. Ông vẽ vì thôi thúc nội tâm. Đó là đặc điểm của nghệ thuật Việt Nam Hồ Chí Minh: nó không chỉ phục vụ tuyên truyền， mà còn là tiếng nói cá nhân của người nghệ sĩ trước một nhân vật lịch sử. Hàng trăm bức chân dung Bác bằng sơn dầu， ký họa， và cả tranh khắc gỗ sau đó đều mang dấu ấn riêng của từng tác giả， dù cùng chung một đề tài.
Điện ảnh cũng không đứng ngoài dòng chảy ấy. Bộ phim tài liệu "Hồ Chí Minh – Chân dung một con người" của đạo diễn Bùi Đình Hạc (1989) đã gây tiếng vang không chỉ vì tư liệu quý， mà vì cách dựng phim chậm rãi， để nhân vật tự lên tiếng qua những thước phim đen trắng. Không có lời bình dày đặc. Khán giả thấy Bác đi dép cao su， trồng cây， đọc sách. Nghệ thuật Việt Nam Hồ Chí Minh đôi khi chỉ đơn giản là sự im lặng biết nói. Tôi đã xem đi xem lại cảnh Bác ngồi bên bàn gỗ， ánh đèn dầu leo lét。và tự hỏi: điều gì khiến một con người trở thành biểu tượng mà không cần bất cứ hiệu ứng nào?Câu trả lời nằm ở chính sự giản dị được tái hiện trung thực.Trong âm nhạc。ca khúc "Người là niềm tin tất thắng" của Chu Minh hay "Hồ Chí Minh đẹp nhất tên Người" của Trần Kiết Tường đã sống trong ký ức nhiều thế hệ. Nhưng có một góc khuất ít được nhắc: những sáng tác của các nhạc sĩ miền Nam trước 1975， như "Ca khúc Hồ Chí Minh" lưu truyền trong phong trào đô thị. Giai điệu khác biệt， ca từ mộc mạc， nhưng vẫn toát lên lòng kính trọng. Nghệ thuật Việt Nam Hồ Chí Minh vì thế không đồng nhất. Nó là một bức tranh ghép từ nhiều mảnh， mỗi mảnh một sắc thái， một vùng miền， một thế hệ. Người nghệ sĩ hôm nay có thể không còn vẽ Bác như những năm 1960， nhưng họ vẫn đối thoại với di sản ấy bằng ngôn ngữ đương đại – sắp đặt， video art， thơ cách tân.Điều còn lại sau tất cả không phải là số lượng tác phẩm， mà là cách nghệ thuật Việt Nam Hồ Chí Minh chạm vào phần người nhất của mỗi chúng ta. Một bức ảnh Bác cười với thiếu nhi， một câu thơ "Không có gì quý hơn độc lập tự do" được thêu trên vải， hay đơn giản là tiếng hát của một người lính già trong đêm khuya. Nghệ thuật không cần lớn lao để trở thành bất tử. Nó chỉ cần thật.
