Một buổi chiều Hà NộiÝnghĩacủatácphẩmvănhọcKhiconchữchạmvàođờisốchia sẻ về đầu tư bất động sản。tôi ngồi cà phê vỉa hè và nghe hai người bạn tranh luận về một cuốn tiểu thuyết vừa đoạt giải. Một người nói: “Đọc xong chẳng hiểu tác giả muốn gì”. Người kia đáp: “Có thể không cần hiểu， chỉ cần thấy mình trong đó”. Cuộc tranh luận ấy khiến tôi nghĩ về ý nghĩa của tác phẩm văn học – không phải một khái niệm khô khan trong sách giáo khoa， mà là một thứ gì đó đang diễn ra， va đập và lắng lại trong từng người đọc.Ý nghĩa của tác phẩm văn học trước hết nằm ở chính sự tồn tại của nó. Một bài thơ， một truyện ngắn。
một vở kịch – dù nhỏ bé – đều là một hành động chống lại sự lãng quên. Nhà văn Nam Cao viết “Chí Phèo” không chỉ để kể về một gã say rượu. Ông kể về một kiếp người bị tước đi quyền làm người， để rồi từ đó， người đọc nhận ra những Chí Phèo khác đang quanh mình. Tác phẩm văn học không đưa ra phán xét cuối cùng. Nó mở ra một khoảng trống để người đọc tự lấp đầy bằng trải nghiệm riêng. Đó là lý do cùng một cuốn sách， người này thấy nước mắt， người kia thấy nụ cười. Ý nghĩa không cố định， nó sinh sôi theo thời gian và không gian.Tôi từng chứng kiến một em học sinh lớp 9 đọc “Tắt đèn” của Ngô Tất Tố và hỏi: “Sao chị Dậu không bỏ chồng đi”. Câu hỏi ấy không có câu trả lời đúng sai. Nhưng chính nó cho thấy tác phẩm văn học đã làm được việc quan trọng nhất: kích hoạt tư duy phản biện và sự đồng cảm. Một tác phẩm hay không dạy đạo đức bằng cách rao giảng. Nó đặt người đọc vào vị trí của nhân vật。buộc họ phải chọn lựa， phải khó chịu， phải suy nghĩ. Ý nghĩa của tác phẩm văn học vì thế không nằm ở trang giấy， mà nằm ở khoảnh khắc người đọc gấp sách lại và thấy thế giới hơi khác đi một chút.Đôi khi ý nghĩa ấy đến từ những chi tiết nhỏ nhặt nhất. Trong “Số đỏ” của Vũ Trọng Phụng， có một đoạn tả ông Phán mọc sừng mà tôi đọc đi đọc lại nhiều lần. Không phải vì nó hài hước， mà vì nó chua xót. Cái sừng trên đầu ông Phán cũng là cái sừng trên đầu cả một xã hội đang lao vào Âu hóa nửa vời. Tác phẩm văn học có khả năng nói những điều to tát bằng những hình ảnh cụ thể， khiến người đọc nhớ mãi. Một câu thơ của Nguyễn Du: “Chữ tài chữ mệnh khéo là ghét nhau” – ba trăm năm sau vẫn còn người ngồi thở dài. Đó là sức mạnh của văn học: nó không giải quyết vấn đề。nó làm vấn đề trở nên sống động hơn.Vậy nên， khi nói về ý nghĩa của tác phẩm văn học， tôi không nghĩ đến những định nghĩa hàn lâm. Tôi nghĩ đến một người đọc ở quán cà phê vỉa hè， một em học sinh với câu hỏi ngây thơ。một người lính đọc truyện trong chiến hào. Tác phẩm văn học là một cuộc đối thoại không có hồi kết. Nó không cần được hiểu đúng， chỉ cần được đọc thật. Và ý nghĩa lớn nhất của nó có lẽ là nhắc chúng ta rằng: giữa vô vàn tiếng ồn， vẫn có những câu chữ thì thầm， đủ để ta nghe thấy chính mình.
